533. Cūḷahaṃsajātakaṃ (1)
‘‘Sumukha anupacinantā, pakkamanti vihaṅgamā;
Gaccha tuvampi mā kaṅkhi, natthi baddhe sahāyatā’’.
‘‘Gacche vāhaṃ na vā gacche, na tena amaro siyaṃ;
Sukhitaṃ taṃ upāsitvā, dukkhitaṃ taṃ kathaṃ jahe.
‘‘Maraṇaṃ vā tayā saddhiṃ, jīvitaṃ vā tayā vinā;
Tadeva maraṇaṃ seyyo, yañce jīve tayā vinā.
‘‘Nesa dhammo mahārāja, yaṃ taṃ evaṃ gataṃ jahe;
Yā gati tuyhaṃ sā mayhaṃ, ruccate vihagādhipa.
‘‘Kā nu pāsena baddhassa , gati aññā mahānasā;
Sā kathaṃ cetayānassa, muttassa tava ruccati.
‘‘Kaṃ vā tvaṃ passase atthaṃ, mama tuyhañca pakkhima;
Ñātīnaṃ vāvasiṭṭhānaṃ, ubhinnaṃ jīvitakkhaye.
‘‘Yaṃ na kañcanadepiñcha , andhena tamasā gataṃ;
Tādise sañcajaṃ pāṇaṃ, kamatthamabhijotaye’’.
‘‘Kathaṃ nu patataṃ seṭṭha, dhamme atthaṃ na bujjhasi ;
Dhammo apacito santo, atthaṃ dasseti pāṇinaṃ.
‘‘Sohaṃ dhammaṃ apekkhāno, dhammā catthaṃ samuṭṭhitaṃ;
Bhattiñca tayi sampassaṃ, nāvakaṅkhāmi jīvitaṃ’’.
‘‘Addhā eso sataṃ dhammo, yo mitto mittamāpade;
Na caje jīvitassāpi, hetudhammamanussaraṃ.
‘‘Svāyaṃ dhammo ca te ciṇṇo, bhatti ca viditā mayi;
Kāmaṃ karassu mayhetaṃ, gacchevānumato mayā’’.
‘‘Api tvevaṃ gate kāle, yaṃ khaṇḍaṃ ñātinaṃ mayā;
Tayā taṃ buddhisampannaṃ , assa paramasaṃvutaṃ.
‘‘Iccevaṃ mantayantānaṃ, ariyānaṃ ariyavuttinaṃ;
Paccadissatha nesādo, āturānamivantako.
‘‘Te sattumabhisañcikkha, dīgharattaṃ hitā dijā;
Tuṇhīmāsittha ubhayo, na sañcalesumāsanā .
‘‘Dhataraṭṭhe ca disvāna, samuḍḍente tato tato;
Abhikkamatha vegena, dijasattu dijādhipe.
‘‘So ca vegenabhikkamma, āsajja parame dije;
Paccakamittha nesādo, baddhā iti vicintayaṃ.
‘‘Ekaṃva baddhamāsīnaṃ, abaddhañca punāparaṃ;
Āsajja baddhamāsīnaṃ, pekkhamānamadīnavaṃ.
‘‘Tato so vimatoyeva, paṇḍare ajjhabhāsatha;
Pavaḍḍhakāye āsīne, dijasaṅghagaṇādhipe.
‘‘Yaṃ nu pāsena mahatā, baddho na kurute disaṃ;
Atha kasmā abaddho tvaṃ, balī pakkhi na gacchasi.
‘‘Kinnu tyāyaṃ dijo hoti, mutto baddhaṃ upāsasi;
Ohāya sakuṇā yanti, kiṃ eko avahīyasi’’.
‘‘Rājā me so dijāmitta, sakhā pāṇasamo ca me;
Neva naṃ vijahissāmi, yāva kālassa pariyāyaṃ.
‘‘Kathaṃ panāyaṃ vihaṅgo, nāddasa pāsamoḍḍitaṃ;
Padañhetaṃ mahantānaṃ, boddhumarahanti āpadaṃ.
‘‘Yadā parābhavo hoti, poso jīvitasaṅkhaye;
Atha jālañca pāsañca, āsajjāpi na bujjhati.
‘‘Api tveva mahāpañña, pāsā bahuvidhā tatā ;
Guyhamāsajja bajjhanti, athevaṃ jīvitakkhaye’’.
‘‘Api nāyaṃ tayā saddhiṃ, saṃvāsassa sukhudrayo;
Api no anumaññāsi, api no jīvitaṃ dade’’.
‘‘Na ceva me tvaṃ baddhosi, napi icchāmi te vadhaṃ;
Kāmaṃ khippamito gantvā, jīva tvaṃ anigho ciraṃ’’.
‘‘Nevāhametamicchāmi, aññatretassa jīvitā;
Sace ekena tuṭṭhosi, muñcetaṃ mañca bhakkhaya.
‘‘Ārohapariṇāhena, tulyāsmā vayasā ubho;
Na te lābhena jīvatthi , etena niminā tuvaṃ.
‘‘Tadiṅgha samapekkhassu , hotu giddhi tavamhasu ;
Maṃ pubbe bandha pāsena, pacchā muñca dijādhipaṃ.
‘‘Tāvadeva ca te lābho, katāssa yācanāya ca;
Mitti ca dhataraṭṭhehi, yāvajīvāya te siyā’’.
‘‘Passantu no mahāsaṅghā, tayā muttaṃ ito gataṃ;
Mittāmaccā ca bhaccā ca, puttadārā ca bandhavā.
‘‘Na ca te tādisā mittā, bahūnaṃ idha vijjati;
Yathā tvaṃ dhataraṭṭhassa, pāṇasādhāraṇo sakhā.
‘‘So te sahāyaṃ muñcāmi, hotu rājā tavānugo;
Kāmaṃ khippamito gantvā, ñātimajjhe virocatha’’.
‘‘So patīto pamuttena, bhattunā bhattugāravo;
Ajjhabhāsatha vakkaṅgo , vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇaṃ.
‘‘Evaṃ luddaka nandassu, saha sabbehi ñātibhi;
Yathāhamajja nandāmi, muttaṃ disvā dijādhipaṃ’’.
‘‘Ehi taṃ anusikkhāmi, yathā tvamapi lacchase;
Lābhaṃ tavāyaṃ dhataraṭṭho, pāpaṃ kiñci na dakkhati.
‘‘Khippamantepuraṃ netvā , rañño dassehi no ubho;
Abaddhe pakatibhūte, kāje ubhayato ṭhite.
‘‘Dhataraṭṭhā mahārāja, haṃsādhipatino ime;
Ayañhi rājā haṃsānaṃ, ayaṃ senāpatītaro.
‘‘Asaṃsayaṃ imaṃ disvā, haṃsarājaṃ narādhipo;
Patīto sumano vitto , bahuṃ dassati te dhanaṃ’’.
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, kammunā upapādayi;
Khippamantepuraṃ gantvā, rañño haṃse adassayi;
Abaddhe pakatibhūte, kāje ubhayato ṭhite.
‘‘Dhataraṭṭhā mahārāja, haṃsādhipatino ime;
Ayañhi rājā haṃsānaṃ, ayaṃ senāpatītaro’’.
‘‘Kathaṃ panime vihaṅgā , tava hatthattamāgatā ;
Kathaṃ luddo mahantānaṃ, issare idha ajjhagā’’.
‘‘Vihitā santime pāsā, pallalesu janādhipa;
Yaṃ yadāyatanaṃ maññe, dijānaṃ pāṇarodhanaṃ.
‘‘Tādisaṃ pāsamāsajja, haṃsarājā abajjhatha;
Taṃ abaddho upāsīno, mamāyaṃ ajjhabhāsatha.
‘‘Sudukkaraṃ anariyehi, dahate bhāvamuttamaṃ;
Bhatturatthe parakkanto, dhammayutto vihaṅgamo.
‘‘Attanāyaṃ cajitvāna, jīvitaṃ jīvitāraho;
Anutthunanto āsīno, bhattu yācittha jīvitaṃ.
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, pasādamahamajjhagā;
Tato naṃ pāmuciṃ pāsā, anuññāsiṃ sukhena ca.
‘‘‘So patīto pamuttena, bhattunā bhattugāravo;
Ajjhabhāsatha vakkaṅgo, vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇaṃ.
‘‘‘Evaṃ luddaka nandassu, saha sabbehi ñātibhi;
Yathāhamajja nandāmi, muttaṃ disvā dijādhipaṃ.
‘‘‘Ehi taṃ anusikkhāmi, yathā tvamapi lacchase;
Lābhaṃ tavāyaṃ dhataraṭṭho, pāpaṃ kiñci na dakkhati.
‘‘‘Khippamantepuraṃ netvā , rañño dassehi no ubho;
Abaddhe pakatibhūte, kāje ubhayato ṭhite.
‘‘‘Dhataraṭṭhā mahārāja, haṃsādhipatino ime;
Ayañhi rājā haṃsānaṃ, ayaṃ senāpatītaro.
‘‘‘Asaṃsayaṃ imaṃ disvā, haṃsarājaṃ narādhipo;
Patīto sumano vitto, bahuṃ dassati te dhanaṃ’.
‘‘Evametassa vacanā, ānītāme ubho mayā;
Ettheva hi ime āsuṃ , ubho anumatā mayā.
‘‘Soyaṃ evaṃ gato pakkhī, dijo paramadhammiko;
Mādisassa hi luddassa, janayeyyātha maddavaṃ.
‘‘Upāyanañca te deva, nāññaṃ passāmi edisaṃ;
Sabbasākuṇikāgāme, taṃ passa manujādhipa’’.
‘‘Disvā nisinnaṃ rājānaṃ, pīṭhe sovaṇṇaye subhe;
Ajjhabhāsatha vakkaṅgo, vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇaṃ.
‘‘Kaccinnu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ;
Kacci raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsasi’’.
‘‘Kusalañceva me haṃsa, atho haṃsa anāmayaṃ;
Atho raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsahaṃ’’ .
‘‘Kacci bhoto amaccesu, doso koci na vijjati;
Kacci ca te tavatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ’’.
‘‘Athopi me amaccesu, doso koci na vijjati;
Athopi te mamatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ’’.
‘‘Kacci te sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī;
Puttarūpayasūpetā, tava chandavasānugā’’.
‘‘Atho me sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī;
Puttarūpayasūpetā, mama chandavasānugā’’.
‘‘Bhavantaṃ kacci nu mahā-sattuhatthattataṃ gato;
Dukkhamāpajji vipulaṃ, tasmiṃ paṭhamamāpade.
‘‘Kacci yantāpatitvāna, daṇḍena samapothayi;
Evametesaṃ jammānaṃ, pātikaṃ bhavati tāvade’’.
‘‘Khemamāsi mahārāja, evamāpadiyā sati ;
Na cāyaṃ kiñci rasmāsu, sattūva samapajjatha.
‘‘Paccagamittha nesādo, pubbeva ajjhabhāsatha;
Tadāyaṃ sumukhoyeva, paṇḍito paccabhāsatha.
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, pasādamayamajjhagā;
Tato maṃ pāmucī pāsā, anuññāsi sukhena ca.
‘‘Idañca sumukheneva, etadatthāya cintitaṃ;
Bhoto sakāsegamanaṃ , etassa dhanamicchatā’’.
‘‘Svāgatañcevidaṃ bhavataṃ, patīto casmi dassanā;
Eso cāpi bahuṃ vittaṃ, labhataṃ yāvadicchati’’ .
‘‘Santappayitvā nesādaṃ, bhogehi manujādhipo;
Ajjhabhāsatha vakkaṅgaṃ, vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇaṃ’’.
‘‘Yaṃ khalu dhammamādhīnaṃ, vaso vattati kiñcanaṃ;
Sabbatthissariyaṃ tava , taṃ pasāsa yadicchatha.
‘‘Dānatthaṃ upabhottuṃ vā, yaṃ caññaṃ upakappati;
Etaṃ dadāmi vo vittaṃ, issariyaṃ vissajāmi vo’’.
‘‘Yathā ca myāyaṃ sumukho, ajjhabhāseyya paṇḍito;
Kāmasā buddhisampanno, taṃ myāssa paramappiyaṃ’’.
‘‘Ahaṃ khalu mahārāja, nāgarājārivantaraṃ;
Paṭivattuṃ na sakkomi, na me so vinayo siyā.
‘‘Amhākañceva so seṭṭho, tvañca uttamasattavo;
Bhūmipālo manussindo, pūjā bahūhi hetuhi.
‘‘Tesaṃ ubhinnaṃ bhaṇataṃ, vattamāne vinicchaye;
Nantaraṃ paṭivattabbaṃ, pessena manujādhipa’’.
‘‘Dhammena kira nesādo, paṇḍito aṇḍajo iti;
Na heva akatattassa, nayo etādiso siyā.
‘‘Evaṃ aggapakatimā, evaṃ uttamasattavo;
Yāvatatthi mayā diṭṭhā, nāññaṃ passāmi edisaṃ.
‘‘Tuṭṭhosmi vo pakatiyā, vākyena madhurena ca;
Eso cāpi mamacchando, ciraṃ passeyya vo ubho’’.
‘‘Yaṃ kiccaṃ parame mitte, katamasmāsu taṃ tayā;
Pattā nissaṃsayaṃ tyāmhā , bhattirasmāsu yā tava.
‘‘Aduñca nūna sumahā, ñātisaṅghassa mantaraṃ;
Adassanena asmākaṃ , dukkhaṃ bahūsu pakkhisu.
‘‘Tesaṃ sokavighātāya, tayā anumatā mayaṃ;
Taṃ padakkhiṇato katvā, ñātiṃ passemurindama .
‘‘Addhāhaṃ vipulaṃ pītiṃ, bhavataṃ vindāmi dassanā;
Eso cāpi mahā attho, ñātivissāsanā siyā’’.
‘‘Idaṃ vatvā dhataraṭṭho , haṃsarājā narādhipaṃ;
Uttamaṃ javamanvāya , ñātisaṅghaṃ upāgamuṃ.
‘‘Te aroge anuppatte, disvāna parame dije;
Kekāti makaruṃ haṃsā, puthusaddo ajāyatha.
‘‘Te patītā pamuttena, bhattunā bhattugāravā;
Samantā parikiriṃsu , aṇḍajā laddhapaccayā’’.
‘‘Evaṃ mittavataṃ atthā, sabbe honti padakkhiṇā;
Haṃsā yathā dhataraṭṭhā, ñātisaṅghaṃ upāgamu’’nti.
Cūḷa haṃsajātakaṃ paṭhamaṃ.
534. Mahāhaṃsajātakaṃ (2)
‘‘Ete haṃsā pakkamanti, vakkaṅgā bhayameritā;
Harittaca hemavaṇṇa, kāmaṃ sumukha pakkama.
‘‘Ohāya maṃ ñātigaṇā, ekaṃ pāsavasaṃ gataṃ;
Anapekkhamānā gacchanti, kiṃ eko avahīyasi.
‘‘Pateva patataṃ seṭṭha, natthi baddhe sahāyatā;
Mā anīghāya hāpesi, kāmaṃ sumukha pakkama’’.
‘‘Nāhaṃ dukkhaparetopi , dhataraṭṭha tuvaṃ jahe;
Jīvitaṃ maraṇaṃ vā me, tayā saddhiṃ bhavissati.
‘‘Nāhaṃ dukkhaparetopi, dhataraṭṭha tuvaṃ jahe;
Na maṃ anariyasaṃyutte, kamme yojetumarahasi.
‘‘Sakumāro sakhā tyasmi, sacitte casmi te ṭhito;
Ñāto senāpati tyāhaṃ, haṃsānaṃ pavaruttama.
‘‘Kathaṃ ahaṃ vikatthissaṃ , ñātimajjhe ito gato;
Taṃ hitvā patataṃ seṭṭha, kiṃ te vakkhāmito gato;
Idha pāṇaṃ cajissāmi, nānariyaṃ kattumussahe’’.
‘‘Eso hi dhammo sumukha, yaṃ tvaṃ ariyapathe ṭhito;
Yo bhattāraṃ sakhāraṃ maṃ, na pariccattumussahe.
‘‘Tañhi me pekkhamānassa, bhayaṃ natveva jāyati;
Adhigacchasi tvaṃ mayhaṃ, evaṃ bhūtassa jīvitaṃ’’.
‘‘Iccevaṃ mantayantānaṃ, ariyānaṃ ariyavuttinaṃ;
Daṇḍamādāya nesādo, āpatī turito bhusaṃ.
‘‘Tamāpatantaṃ disvāna, sumukho atibrūhayi ;
Aṭṭhāsi purato rañño, haṃso vissāsayaṃ byadhaṃ .
‘‘Mā bhāyi patataṃ seṭṭha, na hi bhāyanti tādisā;
Ahaṃ yogaṃ payuñjissaṃ, yuttaṃ dhammūpasaṃhitaṃ;
Tena pariyāpadānena , khippaṃ pāsā pamokkhasi’’.
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, sumukhassa subhāsitaṃ;
Pahaṭṭhalomo nesādo, añjalissa paṇāmayi.
‘‘Na me sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā, bhāsanto mānusiṃ dijo;
Ariyaṃ bruvāno vakkaṅgo, cajanto mānusiṃ giraṃ.
‘‘Kinnu tāyaṃ dijo hoti, mutto baddhaṃ upāsasi;
Ohāya sakuṇā yanti, kiṃ eko avahīyasi’’.
‘‘Rājā me so dijāmitta, senāpaccassa kārayiṃ;
Tamāpade pariccattuṃ, nussahe vihagādhipaṃ.
‘‘Mahāgaṇāya bhattā me, mā eko byasanaṃ agā;
Tathā taṃ samma nesāda, bhattāyaṃ abhito rame’’.
‘‘Ariyavattasi vakkaṅga, yo piṇḍamapacāyasi;
Cajāmi te taṃ bhattāraṃ, gacchathūbho yathāsukhaṃ’’.
‘‘Sace attappayogena, ohito haṃsapakkhinaṃ;
Paṭigaṇhāma te samma, etaṃ abhayadakkhiṇaṃ.
‘‘No ce attappayogena, ohito haṃsapakkhinaṃ;
Anissaro muñcamamhe, theyyaṃ kayirāsi luddaka’’.
‘‘Yassa tvaṃ bhatako rañño, kāmaṃ tasseva pāpaya;
Tattha saṃyamano rājā, yathābhiññaṃ karissati’’.
‘‘Iccevaṃ vutto nesādo, hemavaṇṇe harittace;
Ubho hatthehi saṅgayha , pañjare ajjhavodahi.
‘‘Te pañjaragate pakkhī, ubho bhassaravaṇṇine;
Sumukhaṃ dhataraṭṭhañca, luddo ādāya pakkami’’.
‘‘Harīyamāno dhataraṭṭho, sumukhaṃ etadabravi;
Bāḷhaṃ bhāyāmi sumukha, sāmāya lakkhaṇūruyā;
Asmākaṃ vadhamaññāya, athattānaṃ vadhissati.
‘‘Pākahaṃsā ca sumukha, suhemā hemasuttacā;
Koñcī samuddatīreva, kapaṇā nūna rucchati’’.
‘‘Evaṃ mahanto lokassa, appameyyo mahāgaṇī;
Ekitthimanusoceyya, nayidaṃ paññavatāmiva.
‘‘Vātova gandhamādeti, ubhayaṃ chekapāpakaṃ;
Bālo āmakapakkaṃva, lolo andhova āmisaṃ.
‘‘Avinicchayaññu atthesu, mandova paṭibhāsi maṃ;
Kiccākiccaṃ na jānāsi, sampatto kālapariyāyaṃ.
‘‘Aḍḍhummatto udīresi, yo seyyā maññasitthiyo;
Bahusādhāraṇā hetā, soṇḍānaṃva surāgharaṃ.
‘‘Māyā cesā marīcī ca, soko rogo cupaddavo;
Kharā ca bandhanā cetā, maccupāsā guhāsayā ;
Tāsu yo vissase poso, so naresu narādhamo’’.
‘‘Yaṃ vuddhehi upaññātaṃ, ko taṃ ninditumarahati;
Mahābhūtitthiyo nāma, lokasmiṃ udapajjisuṃ.
‘‘Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā;
Bījāni tyāsu rūhanti, yadidaṃ sattā pajāyare;
Tāsu ko nibbide poso, pāṇamāsajja pāṇibhi .
‘‘Tvameva nañño sumukha, thīnaṃ atthesu yuñjasi;
Tassa tyajja bhaye jāte, bhītena jāyate mati.
‘‘Sabbo hi saṃsayaṃ patto, bhayaṃ bhīru titikkhati;
Paṇḍitā ca mahantāno , atthe yuñjanti duyyuje.
‘‘Etadatthāya rājāno, sūramicchanti mantinaṃ;
Paṭibāhati yaṃ sūro, āpadaṃ attapariyāyaṃ.
‘‘Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase;
Tathā hi vaṇṇo pattānaṃ, phalaṃ veḷuṃva taṃ vadhi.
‘‘Muttopi na icchi uḍḍetuṃ , sayaṃ bandhaṃ upāgami;
Sopajja saṃsayaṃ patto, atthaṃ gaṇhāhi mā mukhaṃ’’.
‘‘So taṃ yogaṃ payuñjassu, yuttaṃ dhammūpasaṃhitaṃ ;
Tava pariyāpadānena, mama pāṇesanaṃ cara’’.
‘‘Mā bhāyi patataṃ seṭṭha, na hi bhāyanti tādisā;
Ahaṃ yogaṃ payuñjissaṃ, yuttaṃ dhammūpasaṃhitaṃ ;
Mama pariyāpadānena, khippaṃ pāsā pamokkhasi’’.
‘‘So luddo haṃsakājena , rājadvāraṃ upāgami;
Paṭivedetha maṃ rañño, dhataraṭṭhāyamāgato’’.
‘‘Te disvā puññasaṃkāse, ubho lakkhaṇasammate ;
Khalu saṃyamano rājā, amacce ajjhabhāsatha.
‘‘Detha luddassa vatthāni, annaṃ pānañca bhojanaṃ;
Kāmaṃ karo hiraññassa, yāvanto esa icchati’’.
‘‘Disvā luddaṃ pasannattaṃ, kāsirājā tadabravi;
Yadyāyaṃ samma khemaka, puṇṇā haṃsehi tiṭṭhati.
‘‘Kathaṃ rucimajjhagataṃ, pāsahattho upāgami;
Okiṇṇaṃ ñātisaṅghehi, nimmajjhimaṃ kathaṃ gahi’’.
‘‘Ajja me sattamā ratti, adanāni upāsato ;
Padametassa anvesaṃ, appamatto ghaṭassito.
‘‘Athassa padamaddakkhiṃ, carato adanesanaṃ;
Tatthāhaṃ odahiṃ pāsaṃ, evaṃ taṃ dijamaggahiṃ’’.
‘‘Ludda dve ime sakuṇā, atha ekoti bhāsasi;
Cittaṃ nu te vipariyattaṃ , adu kinnu jigīsasi’’ .
‘‘Yassa lohitakā tālā, tapanīyanibhā subhā;
Uraṃ saṃhacca tiṭṭhanti, so me bandhaṃ upāgami.
‘‘Athāyaṃ bhassaro pakkhī, abaddho baddhamāturaṃ;
Ariyaṃ bruvāno aṭṭhāsi, cajanto mānusiṃ giraṃ’’.
‘‘Atha kiṃ dāni sumukha, hanuṃ saṃhacca tiṭṭhasi;
Adu me parisaṃ patto, bhayā bhīto na bhāsasi’’.
‘‘Nāhaṃ kāsipati bhīto, ogayha parisaṃ tava;
Nāhaṃ bhayā na bhāsissaṃ, vākyaṃ atthamhi tādise’’.
‘‘Na te abhisaraṃ passe, na rathe napi pattike;
Nāssa cammaṃ va kīṭaṃ vā, vammite ca dhanuggahe.
‘‘Na hiraññaṃ suvaṇṇaṃ vā, nagaraṃ vā sumāpitaṃ;
Okiṇṇaparikhaṃ duggaṃ, daḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṃ;
Yattha paviṭṭho sumukha, bhāyitabbaṃ na bhāyasi’’.
‘‘Na me abhisarenattho, nagarena dhanena vā;
Apathena pathaṃ yāma, antalikkhecarā mayaṃ.
‘‘Sutā ca paṇḍitā tyamhā, nipuṇā atthacintakā ;
Bhāsematthavatiṃ vācaṃ, sacce cassa patiṭṭhito.
‘‘Kiñca tuyhaṃ asaccassa, anariyassa karissati;
Musāvādissa luddassa, bhaṇitampi subhāsitaṃ’’.
‘‘Taṃ brāhmaṇānaṃ vacanā, imaṃ khemamakārayi ;
Abhayañca tayā ghuṭṭhaṃ, imāyo dasadhā disā.
‘‘Ogayha te pokkharaṇiṃ, vippasannodakaṃ suciṃ;
Pahūtaṃ cādanaṃ tattha, ahiṃsā cettha pakkhinaṃ.
‘‘Idaṃ sutvāna nigghosaṃ, āgatamha tavantike;
Te te bandhasma pāsena, etaṃ te bhāsitaṃ musā.
‘‘Musāvādaṃ purakkhatvā, icchālobhañca pāpakaṃ;
Ubho sandhimatikkamma, asātaṃ upapajjati’’.
‘‘Nāparajjhāma sumukha, napi lobhāva maggahiṃ;
Sutā ca paṇḍitātyattha, nipuṇā atthacintakā.
‘‘Appevatthavatiṃ vācaṃ, byāhareyyuṃ idhāgatā;
Tathā taṃ samma nesādo, vutto sumukha maggahi’’.
‘‘Neva bhītā kāsipati, upanītasmi jīvite;
Bhāsematthavatiṃ vācaṃ, sampattā kālapariyāyaṃ.
‘‘Yo migena migaṃ hanti, pakkhiṃ vā pana pakkhinā;
Sutena vā sutaṃ kiṇyā , kiṃ anariyataraṃ tato.
‘‘Yo cāriyarudaṃ bhāse, anariyadhammavassito ;
Ubho so dhaṃsate lokā, idha ceva parattha ca.
‘‘Na majjetha yasaṃ patto, na byādhe pattasaṃsayaṃ;
Vāyametheva kiccesu, saṃvare vivarāni ca.
‘‘Ye vuddhā abbhatikkantā , sampattā kālapariyāyaṃ;
Idha dhammaṃ caritvāna, evaṃte tidivaṃ gatā.
‘‘Idaṃ sutvā kāsipati, dhammamattani pālaya;
Dhataraṭṭhañca muñcāhi, haṃsānaṃ pavaruttamaṃ’’.
‘‘Āharantudakaṃ pajjaṃ, āsanañca mahārahaṃ;
Pañjarato pamokkhāmi, dhataraṭṭhaṃ yasassinaṃ.
‘‘Tañca senāpatiṃ dhīraṃ, nipuṇaṃ atthacintakaṃ;
Yo sukhe sukhito raññe , dukkhite hoti dukkhito.
‘‘Ediso kho arahati, piṇḍamasnātu bhattuno;
Yathāyaṃ sumukho rañño, pāṇasādhāraṇo sakhā’’.
‘‘Pīṭhañca sabbasovaṇṇaṃ, aṭṭhapādaṃ manoramaṃ;
Maṭṭhaṃ kāsikamatthannaṃ , dhataraṭṭho upāvisi.
‘‘Kocchañca sabbasovaṇṇaṃ, veyyagghaparisibbitaṃ;
Sumukho ajjhupāvekkhi, dhataraṭṭhassanantarā .
‘‘Tesaṃ kañcanapattehi, puthū ādāya kāsiyo;
Haṃsānaṃ abhihāresuṃ, aggarañño pavāsitaṃ’’.
‘‘Disvā abhihaṭaṃ aggaṃ, kāsirājena pesitaṃ;
Kusalo khattadhammānaṃ, tato pucchi anantarā.
‘‘Kaccinnu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ;
Kacci raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsasi’’.
‘‘Kusalañceva me haṃsa, atho haṃsa anāmayaṃ;
Atho raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammenaṃ manusāsahaṃ.
‘‘Kacci bhoto amaccesu, doso koci na vijjati;
Kacci ca te tavatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ’’.
‘‘Athopi me amaccesu, doso koci na vijjati;
Athopi te mamatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ’’.
‘‘Kacci te sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī;
Puttarūpayasūpetā, tava chandavasānugā’’.
‘‘Atho me sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī;
Puttarūpayasūpetā, mama chandavasānugā’’.
‘‘Kacci raṭṭhaṃ anuppīḷaṃ, akutociupaddavaṃ;
Asāhasena dhammena, samena manusāsasi’’.
‘‘Atho raṭṭhaṃ anuppīḷaṃ, akutociupaddavaṃ;
Asāhasena dhammena, samena manusāsahaṃ’’.
‘‘Kacci santo apacitā, asanto parivajjitā;
No ce dhammaṃ niraṃkatvā, adhammamanuvattasi’’.
‘‘Santo ca me apacitā, asanto parivajjitā;
Dhammamevānuvattāmi, adhammo me niraṅkato’’.
‘‘Kacci nānāgataṃ dīghaṃ, samavekkhasi khattiya;
Kacci matto madanīye, paralokaṃ na santasi’’.
‘‘Nāhaṃ anāgataṃ dīghaṃ, samavekkhāmi pakkhima;
Ṭhito dasasu dhammesu, paralokaṃ na santase .
‘‘Dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ, ajjavaṃ maddavaṃ tapaṃ;
Akkodhaṃ avihiṃsañca, khantiñca avirodhanaṃ.
‘‘Iccete kusale dhamme, ṭhite passāmi attani;
Tato me jāyate pīti, somanassañcanappakaṃ.
‘‘Sumukho ca acintetvā, visajji pharusaṃ giraṃ;
Bhāvadosamanaññāya, asmākāyaṃ vihaṅgamo.
‘‘So kuddho pharusaṃ vācaṃ, nicchāresi ayoniso;
Yānasmāsu na vijjanti, nayidaṃ paññavatāmiva’’.
‘‘Atthi me taṃ atisāraṃ, vegena manujādhipa;
Dhataraṭṭhe ca baddhasmiṃ, dukkhaṃ me vipulaṃ ahu.
‘‘Tvaṃ no pitāva puttānaṃ, bhūtānaṃ dharaṇīriva;
Asmākaṃ adhipannānaṃ, khamassu rājakuñjara’’.
‘‘Etaṃ te anumodāma, yaṃ bhāvaṃ na nigūhasi;
Khilaṃ pabhindasi pakkhi, ujukosi vihaṅgama’’.
‘‘Yaṃ kiñci ratanaṃ atthi, kāsirāja nivesane;
Rajataṃ jātarūpañca, muttā veḷuriyā bahū.
‘‘Maṇayo saṅkhamuttañca, vatthakaṃ haricandanaṃ;
Ajinaṃ dantabhaṇḍañca, lohaṃ kāḷāyasaṃ bahuṃ;
Etaṃ dadāmi vo vittaṃ, issariyaṃ vissajāmi vo’’.
‘‘Addhā apacitā tyamhā, sakkatā ca rathesabha;
Dhammesu vattamānānaṃ, tvaṃ no ācariyo bhava.
‘‘Ācariya samanuññātā, tayā anumatā mayaṃ;
Taṃ padakkhiṇato katvā, ñātiṃ passemurindama’’ .
‘‘Sabbarattiṃ cintayitvā, mantayitvā yathātathaṃ;
Kāsirājā anuññāsi, haṃsānaṃ pavaruttamaṃ’’.
‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyuggamanaṃ pati;
Pekkhato kāsirājassa, bhavanā te vigāhisuṃ’’.
‘‘Te aroge anuppatte, disvāna parame dije;
Kekāti makaruṃ haṃsā, puthusaddo ajāyatha.
‘‘Te patītā pamuttena, bhattunā bhattugāravā;
Samantā parikiriṃsu, aṇḍajā laddhapaccayā’’.
‘‘Evaṃ mittavataṃ atthā, sabbe honti padakkhiṇā;
Haṃsā yathā dhataraṭṭhā, ñātisaṅghaṃ upāgamu’’nti.
Mahāhaṃsajātakaṃ dutiyaṃ.
535. Sudhābhojanajātakaṃ (3)
‘‘Neva kiṇāmi napi vikkiṇāmi, na cāpi me sannicayo ca atthi ;
Sukiccharūpaṃ vatidaṃ parittaṃ, patthodano nālamayaṃ duvinnaṃ’’.
‘‘Appamhā appakaṃ dajjā, anumajjhato majjhakaṃ;
Bahumhā bahukaṃ dajjā, adānaṃ nupapajjati .
‘‘Taṃ taṃ vadāmi kosiya, dehi dānāni bhuñja ca;
Ariyamaggaṃ samārūha , nekāsī labhate sukhaṃ’’.
‘‘Moghañcassa hutaṃ hoti, moghañcāpi samīhitaṃ;
Atithismiṃ yo nisinnasmiṃ, eko bhuñjati bhojanaṃ.
‘‘Taṃ taṃ vadāmi kosiya, dehi dānāni bhuñja ca;
Ariyamaggaṃ samārūha, nekāsī labhate sukhaṃ’’.
‘‘Saccañcassa hutaṃ hoti, saccañcāpi samīhitaṃ;
Atithismiṃ yo nisinnasmiṃ, neko bhuñjati bhojanaṃ.
‘‘Taṃ taṃ vadāmi kosiya, dehi dānāni bhuñja ca;
Ariyamaggaṃ samārūha, nekāsī labhate sukhaṃ’’.
‘‘Sarañca juhati poso, bahukāya gayāya ca;
Doṇe timbarutitthasmiṃ, sīghasote mahāvahe.
‘‘Atra cassa hutaṃ hoti, atra cassa samīhitaṃ;
Atithismiṃ yo nisinnasmiṃ, neko bhuñjati bhojanaṃ.
‘‘Taṃ taṃ vadāmi kosiya, dehi dānāni bhuñja ca;
Ariyamaggaṃ samārūha, nekāsī labhate sukhaṃ’’.
‘‘Baḷisañhi so nigilati , dīghasuttaṃ sabandhanaṃ;
Atithismiṃ yo nisinnasmiṃ, eko bhuñjati bhojanaṃ.
‘‘Taṃ taṃ vadāmi kosiya, dehi dānāni bhuñja ca;
Ariyamaggaṃ samārūha, nekāsī labhate sukhaṃ’’.
‘‘Uḷāravaṇṇā vata brāhmaṇā ime, ayañca vo sunakho kissa hetu;
Uccāvacaṃ vaṇṇanibhaṃ vikubbati, akkhātha no brāhmaṇā ke nu tumhe’’.
‘‘Cando ca sūriyo ca ubho idhāgatā, ayaṃ pana mātali devasārathi;
Sakkohamasmi tidasānamindo, eso ca kho pañcasikhoti vuccati.
‘‘Pāṇissarā mudiṅgā ca , murajālambarāni ca;
Suttamenaṃ pabodhenti, paṭibuddho ca nandati’’.
‘‘Ye kecime maccharino kadariyā, paribhāsakā samaṇabrāhmaṇānaṃ;
Idheva nikkhippa sarīradehaṃ, kāyassa bhedā nirayaṃ vajanti’’.
‘‘Ye kecime suggatimāsamānā , dhamme ṭhitā saṃyame saṃvibhāge;
Idheva nikkhippa sarīradehaṃ, kāyassa bhedā sugatiṃ vajanti’’.
‘‘Tvaṃ nosi ñāti purimāsu jātisu, so maccharī rosako pāpadhammo;
Taveva atthāya idhāgatamhā, mā pāpadhammo nirayaṃ gamittha’’ .
‘‘Addhā hi maṃ vo hitakāmā, yaṃ maṃ samanusāsatha;
Sohaṃ tathā karissāmi, sabbaṃ vuttaṃ hitesibhi.
‘‘Esāhamajjeva upāramāmi, na cāpihaṃ kiñci kareyya pāpaṃ;
Na cāpi me kiñci adeyyamatthi, na cāpidatvā udakaṃ pivāmi .
‘‘Evañca me dadato sabbakālaṃ , bhogā ime vāsava khīyissanti;
Tato ahaṃ pabbajissāmi sakka, hitvāna kāmāni yathodhikāni’’.
‘‘Naguttame girivare gandhamādane, modanti tā devavarābhipālitā;
Athāgamā isivaro sabbalokagū, supupphitaṃ dumavarasākhamādiya.
‘‘Suciṃ sugandhaṃ tidasehi sakkataṃ, pupphuttamaṃ amaravarehi sevitaṃ;
Aladdha maccehi va dānavehi vā, aññatra devehi tadārahaṃ hidaṃ .
‘‘Tato catasso kanakattacūpamā, uṭṭhāya nāriyo pamadādhipā muniṃ;
Āsā ca saddhā ca sirī tato hirī, iccabravuṃ nāradadeva brāhmaṇaṃ.
‘‘Sace anuddiṭṭhaṃ tayā mahāmuni, pupphaṃ imaṃ pārichattassa brahme;
Dadāhi no sabbā gati te ijjhatu, tuvampi no hohi yatheva vāsavo.
‘‘Taṃ yācamānābhisamekkha nārado, iccabravī saṃkalahaṃ udīrayi;
Na mayhamatthatthi imehi koci naṃ, yāyeva vo seyyasi sā piḷandhatha’’ .
‘‘Tvaṃ nottamevābhisamekkha nārada, yassicchasi tassā anuppavecchasu;
Yassā hi no nārada tvaṃ padassasi, sāyeva no hehiti seṭṭhasammatā’’.
‘‘Akallametaṃ vacanaṃ sugatte, ko brāhmaṇo saṃkalahaṃ udīraye;
Gantvāna bhūtādhipameva pucchatha, sace na jānātha idhuttamādhamaṃ’’.
‘‘Tā nāradena paramappakopitā, udīritā vaṇṇamadena mattā;
Sakāse gantvāna sahassacakkhuno, pucchiṃsu bhūtādhipaṃ kā nu seyyasi’’.
‘‘Tā disvā āyattamanā purindado, iccabravī devavaro katañjalī;
Sabbāva vo hotha sugatte sādisī, ko neva bhadde kalahaṃ udīrayi’’.
‘‘Yo sabbalokaccarito mahāmuni, dhamme ṭhito nārado saccanikkamo;
So nobravi girivare gandhamādane, gantvāna bhūtādhipameva pucchatha;
Sace na jānātha idhuttamādhamaṃ’’.
‘‘Asu brahāraññacaro mahāmuni, nādatvā bhattaṃ varagatte bhuñjati;
Viceyya dānāni dadāti kosiyo, yassā hi so dassati sāva seyyasi’’.
‘‘Asū hi yo sammati dakkhiṇaṃ disaṃ, gaṅgāya tīre himavantapassani ;
Sa kosiyo dullabhapānabhojano, tassa sudhaṃ pāpaya devasārathi’’.
‘‘Sa mātalī devavarena pesito, sahassayuttaṃ abhiruyha sandanaṃ;
Sukhippameva upagamma assamaṃ, adissamāno munino sudhaṃ adā’’.
‘‘Udaggihuttaṃ upatiṭṭhato hi me, pabhaṅkaraṃ lokatamonuduttamaṃ;
Sabbāni bhūtāni adhicca vāsavo, ko neva me pāṇisu kiṃ sudhodahi.
‘‘Saṅkhūpamaṃ setamatulyadassanaṃ, suciṃ sugandhaṃ piyarūpamabbhutaṃ;
Adiṭṭhapubbaṃ mama jātu cakkhubhi , kā devatā pāṇisu kiṃ sudhodahi’’.
‘‘Ahaṃ mahindena mahesi pesito, sudhābhihāsiṃ turito mahāmuni;
Jānāsi maṃ mātali devasārathi, bhuñjassu bhattuttama mābhivārayi .
‘‘Bhuttā ca sā dvādasa hanti pāpake, khudaṃ pipāsaṃ aratiṃ daraklamaṃ ;
Kodhūpanāhañca vivādapesuṇaṃ, sītuṇhatandiñca rasuttamaṃ idaṃ’’.
‘‘Na kappatī mātali mayha bhuñjituṃ, pubbe adatvā iti me vatuttamaṃ;
Na cāpi ekāsnamarīyapūjitaṃ , asaṃvibhāgī ca sukhaṃ na vindati’’.
‘‘Thīghātakā ye cime pāradārikā, mittadduno ye ca sapanti subbate;
Sabbe ca te maccharipañcamādhamā, tasmā adatvā udakampi nāsniye .
‘‘So hitthiyā vā purisassa vā pana, dassāmi dānaṃ vidusampavaṇṇitaṃ;
Saddhā vadaññū idha vītamaccharā, bhavanti hete sucisaccasammatā’’ .
‘‘Ato matā devavarena pesitā, kaññā catasso kanakattacūpamā;
Āsā ca saddhā ca sirī tato hirī , taṃ assamaṃ āgamu yattha kosiyo.
‘‘Tā disvā sabbo paramappamodito , subhena vaṇṇena sikhārivaggino;
Kaññā catasso caturo catuddisā, iccabravī mātalino ca sammukhā.
‘‘Purimaṃ disaṃ kā tvaṃ pabhāsi devate, alaṅkatā tāravarāva osadhī;
Pucchāmi taṃ kañcanavelliviggahe, ācikkha me tvaṃ katamāsi devatā.
‘‘Sirāha devīmanujebhi pūjitā, apāpasattūpanisevinī sadā;
Sudhāvivādena tavantimāgatā, taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājaya.
‘‘Yassāhamicchāmi sudhaṃ mahāmuni, so sabbakāmehi naro pamodati;
Sirīti maṃ jānahi jūhatuttama, taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājaya’’.
‘‘Sippena vijjācaraṇena buddhiyā, narā upetā paguṇā sakammunā ;
Tayā vihīnā na labhanti kiñcanaṃ , tayidaṃ na sādhu yadidaṃ tayā kataṃ.
‘‘Passāmi posaṃ alasaṃ mahagghasaṃ, sudukkulīnampi arūpimaṃ naraṃ;
Tayānugutto siri jātimāmapi , peseti dāsaṃ viya bhogavā sukhī.
‘‘Taṃ taṃ asaccaṃ avibhajjaseviniṃ, jānāmi mūḷhaṃ vidurānupātiniṃ;
Na tādisī arahati āsanūdakaṃ, kuto sudhā gaccha na mayha ruccasi’’.
‘‘Kā sukkadāṭhā paṭimukkakuṇḍalā, cittaṅgadā kambuvimaṭṭhadhārinī;
Osittavaṇṇaṃ paridayha sobhasi, kusaggirattaṃ apiḷayha mañjariṃ.
‘‘Migīva bhantā saracāpadhārinā, virādhitā mandamiva udikkhasi;
Ko te dutīyo idha mandalocane, na bhāyasi ekikā kānane vane’’.
‘‘Na me dutīyo idha matthi kosiya, masakkasārappabhavamhi devatā;
Āsā sudhāsāya tavantimāgatā, taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājaya’’.
‘‘Āsāya yanti vāṇijā dhanesino, nāvaṃ samāruyha parenti aṇṇave;
Te tattha sīdanti athopi ekadā, jīnādhanā enti vinaṭṭhapābhatā.
‘‘Āsāya khettāni kasanti kassakā, vapanti bījāni karontupāyaso;
Ītīnipātena avuṭṭhitāya vā, na kiñci vindanti tato phalāgamaṃ.
‘‘Athattakārāni karonti bhattusu, āsaṃ purakkhatvā narā sukhesino;
Te bhatturatthā atigāḷhitā puna, disā panassanti aladdha kiñcanaṃ.
‘‘Hitvāna dhaññañca dhanañca ñātake, āsāya saggādhimanā sukhesino;
Tapanti lūkhampi tapaṃ cirantaraṃ, kumaggamāruyha parenti duggatiṃ.
‘‘Āsā visaṃvādikasammatā ime, āse sudhāsaṃ vinayassu attani;
Na tādisī arahati āsanūdakaṃ, kuto sudhā gaccha na mayha ruccasi’’.
‘‘Daddallamānā yasasā yasassinī, jighaññanāmavhayanaṃ disaṃ pati;
Pucchāmi taṃ kañcanavelliviggahe, ācikkha me tvaṃ katamāsi devatā’’.
‘‘Saddhāha devīmanujehi pūjitā, apāpasattūpanisevinī sadā;
Sudhāvivādena tavantimāgatā, taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājaya’’.
‘‘Dānaṃ damaṃ cāgamathopi saṃyamaṃ, ādāya saddhāya karonti hekadā;
Theyyaṃ musā kūṭamathopi pesuṇaṃ, karonti heke puna viccutā tayā.
‘‘Bhariyāsu poso sadisīsu pekkhavā , sīlūpapannāsu patibbatāsupi;
Vinetvāna chandaṃ kulitthiyāsupi , karoti saddhaṃ puna kumbhadāsiyā.
‘‘Tvameva saddhe paradārasevinī, pāpaṃ karosi kusalampi riñcasi;
Na tādisī arahati āsanūdakaṃ, kuto sudhā gaccha na mayha ruccasi’’.
‘‘Jighaññarattiṃ aruṇasmimūhate, yā dissati uttamarūpavaṇṇinī;
Tathūpamā maṃ paṭibhāsi devate, ācikkha me tvaṃ katamāsi accharā.
‘‘Kālā nidāgheriva aggijāriva , anileritā lohitapattamālinī;
Kā tiṭṭhasi mandamigāvalokayaṃ , bhāsesamānāva giraṃ na muñcasi’’.
‘‘Hirāha devīmanujehi pūjitā, apāpasattūpanisevinī sadā;
Sudhāvivādena tavantimāgatā, sāhaṃ na sakkomi sudhampi yācituṃ;
Kopīnarūpā viya yācanitthiyā’’.
‘‘Dhammena ñāyena sugatte lacchasi, eso hi dhammo na hi yācanā sudhā;
Taṃ taṃ ayācantimahaṃ nimantaye, sudhāya yañcicchasi tampi dammi te.
‘‘Sā tvaṃ mayā ajja sakamhi assame, nimantitā kañcanavelliviggahe;
Tuvañhi me sabbarasehi pūjiyā, taṃ pūjayitvāna sudhampi asniye’’.
‘‘Sā kosiyenānumatā jutīmatā, addhā hiri rammaṃ pāvisi yassamaṃ;
Udakavantaṃ phalamariyapūjitaṃ, apāpasattūpanisevitaṃ sadā.
‘‘Rukkhaggahānā bahukettha pupphitā, ambā piyālā panasā ca kiṃsukā;
Sobhañjanā loddamathopi padmakā, kekā ca bhaṅgā tilakā supupphitā.
‘‘Sālā karerī bahukettha jambuyo, assatthanigrodhamadhukavetasā ;
Uddālakā pāṭali sinduvārakā , manuññagandhā mucalindaketakā.
‘‘Hareṇukā veḷukā keṇu tindukā, sāmākanīvāramathopi cīnakā;
Mocā kadalī bahukettha sāliyo, pavīhayo ābhūjino ca taṇḍulā.
‘‘Tassevuttarapassena , jātā pokkharaṇī sivā;
Akakkasā apabbhārā, sādhu appaṭigandhikā.
‘‘Tattha macchā sanniratā, khemino bahubhojanā;
Siṅgū savaṅkā saṃkulā , satavaṅkā ca rohitā;
Āḷigaggarakākiṇṇā, pāṭhīnā kākamacchakā.
‘‘Tattha pakkhī sanniratā, khemino bahubhojanā;
Haṃsā koñcā mayūrā ca, cakkavākā ca kukkuhā;
Kuṇālakā bahū citrā, sikhaṇḍī jīvajīvakā.
‘‘Tattha pānāya māyanti, nānā migagaṇā bahū;
Sīhā byagghā varāhā ca, acchakokataracchayo.
‘‘Palāsādā gavajā ca, mahiṃsā rohitā rurū;
Eṇeyyā ca varāhā ca, gaṇino nīkasūkarā;
Kadalimigā bahukettha, biḷārā sasakaṇṇikā .
‘‘Chamāgirī pupphavicitrasanthatā, dijābhighuṭṭhā dijasaṅghasevitā’’.
‘‘Sā suttacā nīladumābhilambitā, vijju mahāmegharivānupajjatha;
Tassā susambandhasiraṃ kusāmayaṃ, suciṃ sugandhaṃ ajinūpasevitaṃ;
Atricca kocchaṃ hirimetadabravi, ‘nisīda kalyāṇi sukhayidamāsanaṃ’.
‘‘Tassā tadā kocchagatāya kosiyo, yadicchamānāya jaṭājinandharo ;
Navehi pattehi sayaṃ sahūdakaṃ, sudhābhihāsī turito mahāmuni.
‘‘Sā taṃ paṭiggayha ubhohi pāṇibhi, iccabravi attamanā jaṭādharaṃ;
‘Handāhaṃ etarahi pūjitā tayā, gaccheyyaṃ brahme tidivaṃ jitāvinī’.
‘‘Sā kosiyenānumatā jutīmatā, udīritā vaṇṇamadena mattā;
Sakāse gantvāna sahassacakkhuno, ayaṃ sudhā vāsava dehi me jayaṃ.
‘‘Tamena sakkopi tadā apūjayi, sahindadevā surakaññamuttamaṃ;
Sā pañjalī devamanussapūjitā, navamhi kocchamhi yadā upāvisi’’.
‘‘Tameva saṃsī punadeva mātaliṃ, sahassanetto tidasānamindo;
Gantvāna vākyaṃ mama brūhi kosiyaṃ, āsāya saddhā siriyā ca kosiya;
Hirī sudhaṃ kena malattha hetunā.
‘‘Taṃ su vatthaṃ udatārayī rathaṃ, daddallamānaṃ upakāriyasādisaṃ .
Jambonadīsaṃ tapaneyyasannibhaṃ , alaṅkataṃ kañcanacittasannibhaṃ.
‘‘Suvaṇṇacandettha bahū nipātitā, hatthī gavassā kikibyagghadīpiyo ;
Eṇeyyakā laṅghamayettha pakkhino , migettha veḷuriyamayā yudhā yutā.
‘‘Tatthassarājaharayo ayojayuṃ, dasasatāni susunāgasādise;
Alaṅkate kañcanajāluracchade, āveḷine saddagame asaṅgite.
‘‘Taṃ yānaseṭṭhaṃ abhiruyha mātali, disā imāyo abhinādayittha;
Nabhañca selañca vanappatiniñca , sasāgaraṃ pabyadhayittha mediniṃ.
‘‘Sa khippameva upagamma assamaṃ, pāvāramekaṃsakato katañjalī;
Bahussutaṃ vuddhaṃ vinītavantaṃ, iccabravī mātali devabrāhmaṇaṃ.
‘‘Indassa vākyaṃ nisāmehi kosiya, dūto ahaṃ pucchati taṃ purindado;
Āsāya saddhā siriyā ca kosiya, hirī sudhaṃ kena malattha hetunā’’.
‘‘Andhā sirī maṃ paṭibhāti mātali, saddhā aniccā pana devasārathi;
Āsā visaṃvādikasammatā hi me, hirī ca ariyamhi guṇe patiṭṭhitā’’.
‘‘Kumāriyo yācimā gottarakkhitā, jiṇṇā ca yā yā ca sabhattuitthiyo;
Tā chandarāgaṃ purisesu uggataṃ, hiriyā nivārenti sacittamattano.
‘‘Saṅgāmasīse sarasattisaṃyute, parājitānaṃ patataṃ palāyinaṃ;
Hiriyā nivattanti jahitva jīvitaṃ, te sampaṭicchanti punā hirīmanā.
‘‘Velā yathā sāgaravegavārinī, hirāya hi pāpajanaṃ nivārinī;
Taṃ sabbaloke hirimariyapūjitaṃ, indassa taṃ vedaya devasārathi’’.
‘‘Ko te imaṃ kosiya diṭṭhimodahi, brahmā mahindo atha vā pajāpati;
Hirāya devesu hi seṭṭhasammatā, dhītā mahindassa mahesi jāyatha’’.
‘‘Handehi dāni tidivaṃ apakkama , rathaṃ samāruyha mamāyitaṃ imaṃ ;
Indo ca taṃ indasagotta kaṅkhati, ajjeva tvaṃ indasahabyataṃ vaja’’.
‘‘Evaṃ visujjhanti apāpakammino, atho suciṇṇassa phalaṃ na nassati;
Ye keci maddakkhu sudhāya bhojanaṃ, sabbeva te indasahabyataṃ gatā’’.
‘‘Hirī uppalavaṇṇāsi, kosiyo dānapati bhikkhu;
Anuruddho pañcasikho, ānando āsi mātali.
‘‘Sūriyo kassapo bhikkhu, moggallānosi candimā;
Nārado sāriputtosi, sambuddho āsi vāsavo’’ti.
Sudhābhojanajātakaṃ tatiyaṃ.
536. Kuṇālajātakaṃ (4)
Evamakkhāyati, evamanusūyati . Sabbosadhadharaṇidhare nekapupphamālyavitate gaja-gavaja mahiṃsa-ruru-camara-pasada-khagga-gokaṇṇa-sīha-byaggha-dīpi-accha-koka-taraccha-uddāra-kadalimiga- biḷāra-sasa-kaṇṇikānucariteākiṇṇanelamaṇḍalamahāvarāhanāgakulakareṇu -saṅghādhivuṭṭhe issamiga- sākhamiga-sarabhamiga-eṇīmiga-vātamiga-pasadamiga-purisālu -kimpurisa-yakkha-rakkhasanisevite amajjavamañjarīdhara-pahaṭṭha -pupphaphusitaggā nekapādapagaṇavitatekurara-cakora-vāraṇa-mayūra-parabhata- jīvañjīvaka-celāvakā-bhiṅkāra-karavīkamattavihaṅgagaṇa-satata sampaghuṭṭheañjana-manosilā-haritāla- hiṅgulakahema-rajatakanakānekadhātusatavinaddhapaṭimaṇḍitappadese evarūpe khalu, bho, ramme vanasaṇḍe kuṇālo nāma sakuṇo paṭivasati ativiya citto ativiya cittapattacchadano.
Tasseva khalu, bho, kuṇālassa sakuṇassa aḍḍhuḍḍhāni itthisahassāni paricārikā dijakaññāyo. Atha khalu, bho, dve dijakaññāyo kaṭṭhaṃ mukhena ḍaṃsitvā taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ majjhe nisīdāpetvā uḍḍenti – ‘‘mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ addhānapariyāyapathe kilamatho ubbāhetthā’’ti .
Pañcasatā dijakaññāyo heṭṭhato heṭṭhato uḍḍenti – ‘‘sacāyaṃ kuṇālo sakuṇo āsanā paripatissati, mayaṃ taṃ pakkhehi paṭiggahessāmāti.
Pañcasatā dijakaññāyo uparūpari uḍḍenti – ‘‘mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ ātapo paritāpesī’’ti .
Pañcasatā pañcasatā dijakaññāyo ubhatopassena uḍḍenti – ‘‘mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā vāto vā ussāvo vā upapphusī’’ti.
Pañcasatā dijakaññāyo purato purato uḍḍenti – ‘‘mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ gopālakā vā pasupālakā vā tiṇahārakā vā kaṭṭhahārakā vā vanakammikā vā kaṭṭhena vā kaṭhalena vā pāṇinā vā ( ) leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā sakkharāhi vā pahāraṃ adaṃsu. Māyaṃ kuṇālo sakuṇo gacchehi vā latāhi vā rukkhehi vā sākhāhi vā thambhehi vā pāsāṇehi vā balavantehi vā pakkhīhi saṅgamesī’’ti .
Pañcasatā dijakaññāyo pacchato pacchato uḍḍenti saṇhāhi sakhilāhi mañjūhi madhurāhi vācāhi samudācarantiyo – ‘‘māyaṃ kuṇālo sakuṇo āsane pariyukkaṇṭhī’’ti.
Pañcasatā dijakaññāyo disodisaṃ uḍḍenti anekarukkhavividhavikatiphalamāharantiyo – ‘‘māyaṃ kuṇālo sakuṇo khudāya parikilamitthā’’ti.
Atha khalu, bho, tā dijakaññāyo taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ ārāmeneva ārāmaṃ uyyāneneva uyyānaṃ nadītittheneva nadītitthaṃ pabbatasikhareneva pabbatasikharaṃ ambavaneneva ambavanaṃ jambuvaneneva jambuvanaṃ labujavaneneva labujavanaṃ nāḷikerasañcāriyeneva nāḷikerasañcāriyaṃ khippameva abhisambhonti ratitthāya .
Atha khalu, bho, kuṇālo sakuṇo tāhi dijakaññāhi divasaṃ paribyūḷho evaṃ apasādeti – ‘‘nassatha tumhe vasaliyo, vinassatha tumhe vasaliyo, coriyo dhuttiyo asatiyo lahucittāyo katassa appaṭikārikāyo anilo viya yenakāmaṃgamāyo’’ti.
Tasseva khalu, bho, himavato pabbatarājassa puratthimadisābhāge susukhumasunipuṇagirippabhava – haritupayantiyo.
Uppala paduma kumuda naḷina satapatta sogandhika mandālaka sampativirūḷhasucigandha manuññamāvakappadese .
Kuravaka-mucalinda-ketaka-vedisa-vañjula -punnāgabakula-tilaka-piyaka-hasanasāla-saḷalacampaka asoka-nāgarukkha-tirīṭi-bhujapatta-lodda-candanoghavanekāḷāgaru-padmaka-piyaṅgu-devadārukacocagahane kakudhakuṭajaaṅkola-kaccikāra -kaṇikāra-kaṇṇikāra-kanavera-koraṇḍaka-koviḷāra-kiṃsuka-yodhika vanamallika -manaṅgaṇa-manavajja-bhaṇḍi-surucira-bhaginimālāmalyadhare jātisumanamadhugandhika- dhanutakkāri tālīsa-tagaramusīrakoṭṭha-kacchavitate atimuttakasaṃkusumitalatāvitatapaṭimaṇḍitappadese haṃsa-pilava-kādamba-kāraṇḍavābhinadite vijjādhara-siddha -samaṇa-tāpasagaṇādhivuṭṭhe varadeva-yakkha-rakkhasa-dānava-gandhabba-kinnaramahoragānuciṇṇappadese evarūpe khalu, bho, ramme vanasaṇḍe puṇṇamukho nāma phussakokilo paṭivasati ativiya madhuragiro vilāsitanayano mattakkho .
Tasseva khalu, bho, puṇṇamukhassa phussakokilassa aḍḍhuḍḍhāni itthisatāni paricārikā dijakaññāyo. Atha khalu, bho, dve dijakaññāyo kaṭṭhaṃ mukhena ḍaṃsitvā taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ majjhe nisīdāpetvā uḍḍenti – ‘‘mā naṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ addhānapariyāyapathe kilamatho ubbāhetthā’’ti.
Paññāsa dijakaññāyo heṭṭhato heṭṭhato uḍḍenti – ‘‘sacāyaṃ puṇṇamukho phussakokilo āsanā paripatissati, mayaṃ taṃ pakkhehi paṭiggahessāmā’’ti.
Paññāsa dijakaññāyo uparūpari uḍḍenti – ‘‘mā naṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ ātapo paritāpesī’’ti.
Paññāsa paññāsa dijakaññāyo ubhatopassena uḍḍenti – ‘‘mā naṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā vāto vā ussāvo vā upapphusī’’ti.
Paññāsa dijakaññāyo purato purato uḍḍenti – ‘‘mā naṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ gopālakā vā pasupālakā vā tiṇahārakā vā kaṭṭhahārakā vā vanakammikā vā kaṭṭhena vā kathalāya vā pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā sakkharāhi vā pahāraṃ adaṃsu. Māyaṃ puṇṇamukho phussakokilo gacchehi vā latāhi vā rukkhehi vā sākhāhi vā thambhehi vā pāsāṇehi vā balavantehi vā pakkhīhi saṅgāmesī’’ti.
Paññāsa dijakaññāyo pacchato pacchato uḍḍenti saṇhāhi sakhilāhi mañjūhi madhurāhi vācāhi samudācarantiyo – ‘‘māyaṃ puṇṇamukho phussakokilo āsane pariyukkaṇṭhī’’ti.
Paññāsa dijakaññāyo disodisaṃ uḍḍenti anekarukkhavividhavikatiphalamāharantiyo – ‘‘māyaṃ puṇṇamukho phussakokilo khudāya parikilamitthā’’ti.
Atha khalu, bho, tā dijakaññāyo taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ ārāmeneva ārāmaṃ uyyāneneva uyyānaṃ nadītittheneva nadītitthaṃ pabbatasikhareneva pabbatasikharaṃ ambavaneneva ambavanaṃ jambuvaneneva jambuvanaṃ labujavaneneva labujavanaṃ nāḷikerasañcāriyeneva nāḷikerasañcāriyaṃ khippameva abhisambhonti ratitthāya.
Atha khalu, bho, puṇṇamukho phussakokilo tāhi dijakaññāhi divasaṃ paribyūḷho evaṃ pasaṃsati – ‘‘sādhu, sādhu, bhaginiyo, etaṃ kho, bhaginiyo, tumhākaṃ patirūpaṃ kuladhītānaṃ, yaṃ tumhe bhattāraṃ paricareyyāthā’’ti.
Atha khalu, bho, puṇṇamukho phussakokilo yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkami. Addasaṃsu kho kuṇālassa sakuṇassa paricārikā dijakaññāyo taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvāna yena puṇṇamukho phussakokilo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ etadavocuṃ – ‘‘ayaṃ, samma puṇṇamukha, kuṇālo sakuṇo ativiya pharuso ativiya pharusavāco, appevanāma tavampi āgamma piyavācaṃ labheyyāmā’’ti. ‘‘Appevanāma, bhaginiyo’’ti vatvā yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kuṇālena sakuṇena saddhiṃ paṭisammoditvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho puṇṇamukho phussakokilo taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ etadavoca – ‘‘kissa tvaṃ, samma kuṇāla, itthīnaṃ sujātānaṃ kuladhītānaṃ sammāpaṭipannānaṃ micchāpaṭipanno’si ? Amanāpabhāṇīnampi kira, samma kuṇāla, itthīnaṃ manāpabhāṇinā bhavitabbaṃ, kimaṅga pana manāpabhāṇīna’’nti!
Evaṃ vutte, kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ evaṃ apasādesi – ‘‘nassa tvaṃ, samma jamma vasala, vinassa tvaṃ, samma jamma vasala, ko nu tayā viyatto jāyājinenā’’ti. Evaṃ apasādito ca pana puṇṇamukho phussakokilo tatoyeva paṭinivatti.
Atha khalu, bho, puṇṇamukhassa phussakokilassa aparena samayena nacirasseva kharo ābādho uppajji lohitapakkhandikā. Bāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā . Atha khalu, bho, puṇṇamukhassa phussakokilassa paricārikānaṃ dijakaññānaṃ etadahosi – ‘‘ābādhiko kho ayaṃ puṇṇamukho phussakokilo, appevanāma imamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’’ti ekaṃ adutiyaṃ ohāya yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkamiṃsu. Addasā kho kuṇālo sakuṇo tā dijakaññāyo dūratova āgacchantiyo, disvāna tā dijakaññāyo etadavoca – ‘‘kahaṃ pana tumhaṃ vasaliyo bhattā’’ti? ‘‘Ābādhiko kho, samma kuṇāla, puṇṇamukho phussakokilo appevanāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’’ti. Evaṃ vutte, kuṇālo sakuṇo tā dijakaññāyo evaṃ apasādesi – ‘‘nassatha tumhe vasaliyo, vinassatha tumhe vasaliyo, coriyo dhuttiyo asatiyo lahucittāyo katassa appaṭikārikāyo anilo viya yenakāmaṃgamāyo’’ti; vatvā yena puṇṇamukho phussakokilo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ etadavoca – ‘‘haṃ, samma, puṇṇamukhā’’ti. ‘‘Haṃ, samma, kuṇālā’’ti.
Atha khalu, bho kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ pakkhehi ca mukhatuṇḍakena ca pariggahetvā vuṭṭhāpetvā nānābhesajjāni pāyāpesi. Atha khalu, bho, puṇṇamukhassa phussakokilassa so ābādho paṭippassambhīti. Atha khalu, bho, kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ gilānavuṭṭhitaṃ aciravuṭṭhitaṃ gelaññā etadavoca –
‘‘Diṭṭhā mayā, samma puṇṇamukha, kaṇhā dvepitikā pañcapatikāya chaṭṭhe purise cittaṃ paṭibandhantiyā, yadidaṃ kabandhe pīṭhasappimhīti. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ –
‘‘Athajjuno nakulo bhīmaseno , yudhiṭṭhilo sahadevo ca rājā;
Ete patī pañca matticca nārī, akāsi khujjavāmanakena pāpa’’nti.
‘‘Diṭṭhā mayā, samma puṇṇamukha, saccatapāpī nāma samaṇī susānamajjhe vasantī catutthabhattaṃ pariṇāmayamānā surādhuttakena pāpamakāsi.
‘‘Diṭṭhā mayā, samma puṇṇamukha, kākavatī nāma devī samuddamajjhe vasantī bhariyā venateyyassa naṭakuverena pāpamakāsi.
Diṭṭhā mayā, samma puṇṇamukha, kuruṅgadevī nāma lomasuddarī eḷikakumāraṃ kāmayamānā chaḷaṅgakumāradhanantevāsinā pāpamakāsi.
Evañhetaṃ mayā ñātaṃ, brahmadattassa mātaraṃ ohāya kosalarājaṃ pañcālacaṇḍena pāpamakāsi.
‘‘Etā ca aññā ca akaṃsu pāpaṃ, tasmāhamitthīnaṃ na vissase nappasaṃse;
Mahī yathā jagati samānarattā, vasundharā itarītarāpatiṭṭhā ;
Sabbasahā aphandanā akuppā, tathitthiyo tāyo na vissase naro.
‘‘Sīho yathā lohitamaṃsabhojano, vāḷamigo pañcāvudho suruddho;
Pasayhakhādī parahiṃsane rato, tathitthiyo tāyo na vissase naro.
‘‘Na khalu , samma puṇṇamukha, vesiyo nāriyo gamaniyo, na hetā bandhakiyo nāma, vadhikāyo nāma etāyo, yadidaṃ vesiyo nāriyo gamaniyo’’ti.
‘‘Coro viya veṇikatā, madirāva diddhā vāṇijo viya vācāsanthutiyo, issasiṅghamiva viparivattāyo , uragāmiva dujivhāyo, sobbhamiva paṭicchannā, pātālamiva duppūrā rakkhasī viya duttosā, yamovekantahāriyo, sikhīriva sabbabhakkhā, nadīriva sabbavāhī, anilo viya yenakāmaṃcarā, neru viya avisesakarā, visarukkho viya niccaphalitāyo’’ti. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ –
‘‘Yathā coro yathā diddho, vāṇijova vikatthanī;
Issasiṅghamiva parivattā , dujivhā urago viya.
‘‘Sobbhamiva paṭicchannā, pātālamiva duppurā;
Rakkhasī viya duttosā, yamovekantahāriyo.
‘‘Yathā sikhī nadī vāto, nerunāva samāgatā.
Visarukkho viya niccaphalā, nāsayanti ghare bhogaṃ;
Ratanantakaritthiyo’’ti .
‘‘Cattārimāni, samma puṇṇamukha, yāni (vatthūni kicce jāte anatthacarāni bhavanti; tāni) parakule na vāsetabbāni – goṇaṃ dhenuṃ yānaṃ bhariyā. Cattāri etāni paṇḍito dhanāni gharā na vippavāsaye.
‘Goṇaṃ dhenuñca yānañca, bhariyaṃ ñātikule na vāsaye;
Bhañjanti rathaṃ ayānakā, ativāhena hananti puṅgavaṃ;
Dohena hananti vacchakaṃ, bhariyā ñātikule padussatī’’’ti.
‘‘Cha imāni, samma puṇṇamukha, yāni (vatthūni) kicce jāte anatthacarāni bhavanti –
‘Aguṇaṃ dhanu ñātikule ca bhariyā, pāraṃ nāvā akkhabhaggañca yānaṃ;
Dūre mitto pāpasahāyako ca, kicce jāte anatthacarāni bhava’’’nti.
‘‘Aṭṭhahi khalu, samma puṇṇamukha, ṭhānehi itthī sāmikaṃ avajānāti. Daliddatā, āturatā, jiṇṇatā, surāsoṇḍatā, muddhatā, pamattatā, sabbakiccesu anuvattanatā, sabbadhanaanuppadānena – imehi khalu, samma puṇṇamukha, aṭṭhahi ṭhānehi itthī sāmikaṃ avajānāti. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ –
‘Daliddaṃ āturañcāpi, jiṇṇakaṃ surasoṇḍakaṃ;
Pamattaṃ muddhapattañca, sabbakiccesu hāpanaṃ;
Sabbakāmappadānena , avajānāti sāmika’’’nti.
‘‘Navahi khalu, samma puṇṇamukha, ṭhānehi itthī padosamāharati. Ārāmagamanasīlā ca hoti, uyyānagamanasīlā ca hoti, nadītitthagamanasīlā ca hoti, ñātikulagamanasīlā ca hoti, parakulagamanasīlā ca hoti, ādāsadussamaṇḍanānuyogamanuyuttasīlā ca hoti, majjapāyinī ca hoti, nillokanasīlā ca hoti, sadvāraṭhāyinī ca hoti – imehi khalu, samma puṇṇamukha, navahi ṭhānehi itthī padosamāharatīti. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ –
‘Ārāmasīlā ca uyyānaṃ, nadī ñāti parakulaṃ;
Ādāsadussamaṇḍanamanuyuttā, yā citthī majjapāyinī.
‘Yā ca nillokanasīlā, yā ca sadvāraṭhāyinī;
Navahetehi ṭhānehi, padosamāharanti itthiyo’’’ti.
‘‘Cattālīsāya khalu, samma puṇṇamukha, ṭhānehi itthī purisaṃ accācarati . Vijambhati, vinamati, vilasati, vilajjati, nakhena nakhaṃ ghaṭṭeti, pādena pādaṃ akkamati, kaṭṭhena pathaviṃ vilikhati , dārakaṃ ullaṅghati ullaṅghāpeti , kīḷati kīḷāpeti, cumbati cumbāpeti, bhuñjati bhuñjāpeti, dadāti, yācati, katamanukaroti, uccaṃ bhāsati, nīcaṃ bhāsati, aviccaṃ bhāsati, viviccaṃ bhāsati, naccena gītena vāditena rodanena vilasitena vibhūsitena jagghati, pekkhati, kaṭiṃ cāleti, guyhabhaṇḍakaṃ sañcāleti, ūruṃ vivarati, ūruṃ pidahati, thanaṃ dasseti, kacchaṃ dasseti, nābhiṃ dasseti, akkhiṃ nikhanati, bhamukaṃ ukkhipati, oṭṭhaṃ upalikhati , jivhaṃ nillāleti, dussaṃ muñcati, dussaṃ paṭibandhati, sirasaṃ muñcati, sirasaṃ bandhati – imehi khalu, samma puṇṇamukha, cattālīsāya ṭhānehi itthī purisaṃ accācarati.
‘‘Pañcavīsāya khalu, samma puṇṇamukha, ṭhānehi itthī paduṭṭhā veditabbā bhavati. Sāmikassa pavāsaṃ vaṇṇeti, pavuṭṭhaṃ na sarati, āgataṃ nābhinandati, avaṇṇaṃ tassa bhaṇati, vaṇṇaṃ tassa na bhaṇati, anatthaṃ tassa carati, atthaṃ tassa na carati, akiccaṃ tassa karoti, kiccaṃ tassa na karoti, paridahitvā sayati, parammukhī nipajjati, parivattakajātā kho pana hoti kuṅkumiyajātā, dīghaṃ assasati, dukkhaṃ vedayati, uccārapassāvaṃ abhiṇhaṃ gacchati, vilomamācarati, parapurisasaddaṃ sutvā kaṇṇasotaṃ vivaramodahati , nihatabhogā kho pana hoti, paṭivissakehi santhavaṃ karoti, nikkhantapādā kho pana hoti, visikhānucārinī aticārinī kho pana hoti, niccaṃ sāmike agāravā paduṭṭhamanasaṅkappā, abhiṇhaṃ dvāre tiṭṭhati, kacchāni aṅgāni thanāni dasseti, disodisaṃ gantvā pekkhati – imehi khalu, samma puṇṇamukha, pañcavīsāya ṭhānehi itthī paduṭṭhā veditabbā bhavati. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ –
‘Pavāsaṃ tassa vaṇṇeti, gataṃ tassa na socati ;
Disvāna patimāgataṃ nābhinandati;
Bhattāravaṇṇaṃ na kadāci bhāsati, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
‘Anatthaṃ tassa carati asaññatā, atthañca hāpeti akiccakārinī;
Paridahitvā sayati parammukhī, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
‘Parivattajātā ca bhavati kuṅkumī, dīghañca assasati dukkhavedinī;
Uccārapassāvamabhiṇhaṃ gacchati, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
‘‘Vilomamācarati akiccakārinī, saddaṃ nisāmeti parassa bhāsato;
Nihatabhogā ca karoti santhavaṃ, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
‘Kicchena laddhaṃ kasirābhataṃ dhanaṃ, vittaṃ vināseti dukkhena sambhataṃ;
Paṭivissakehi ca karoti santhavaṃ, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
‘Nikkhantapādā visikhānucārinī, niccañca sāmimhi paduṭṭhamānasā;
Aticārinī hoti apetagāravā , ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
‘Abhikkhaṇaṃ tiṭṭhati dvāramūle, thanāni kacchāni ca dassayantī;
Disodisaṃ pekkhati bhantacittā, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
‘Sabbā nadī vaṅkagatī , sabbe kaṭṭhamayā vanā;
Sabbitthiyo kare pāpaṃ, labhamāne nivātake.
‘Sace labhetha khaṇaṃ vā raho vā, nivātakaṃ vāpi labhetha tādisaṃ;
Sabbāva itthī kayiruṃ nu pāpaṃ, aññaṃ alattha pīṭhasappināpi saddhiṃ.
‘‘Narānamārāmakarāsu nārisu, anekacittāsu aniggahāsu ca;
Sabbattha nāpītikarāpi ce siyā , na vissase titthasamā hi nāriyo’’ti.
‘Yaṃ ve disvā kaṇḍarīkinnarānaṃ , sabbitthiyo na ramanti agāre;
Taṃ tādisaṃ maccaṃ cajitvā bhariyā, aññaṃ disvā purisaṃ pīṭhasappiṃ.
‘Bakassa ca bāvarikassa rañño, accantakāmānugatassa bhariyā;
Avācarī paṭṭhavasānugassa , kaṃ vāpi itthī nāticare tadaññaṃ.
‘Piṅgiyānī sabbalokissarassa, rañño piyā brahmadattassa bhariyā;
Avācarī paṭṭhavasānugassa, taṃ vāpi sā nājjhagā kāmakāminī.
‘Luddhānaṃ lahucittānaṃ, akataññūna dubbhinaṃ;
Nādevasatto puriso, thīnaṃ saddhātumarahati.
‘Na tā pajānanti kataṃ na kiccaṃ, na mātaraṃ pitaraṃ bhātaraṃ vā;
Anariyā samatikkantadhammā, sasseva cittassa vasaṃ vajanti.
‘Cirānuvuṭṭhampi piyaṃ manāpaṃ, anukampakaṃ pāṇasamampi bhattuṃ ;
Āvāsu kiccesu ca naṃ jahanti, tasmāhamitthīnaṃ na vissasāmi.
‘Thīnañhi cittaṃ yathā vānarassa, kannappakannaṃ yathā rukkhachāyā;
Calācalaṃ hadayamitthiyānaṃ, cakkassa nemi viya parivattati.
‘Yadā tā passanti samekkhamānā, ādeyyarūpaṃ purisassa vittaṃ;
Saṇhāhi vācāhi nayanti menaṃ, kambojakā jalajeneva assaṃ.
‘Yadā na passanti samekkhamānā, ādeyyarūpaṃ purisassa vittaṃ;
Samantato naṃ parivajjayanti, tiṇṇo nadīpāragatova kullaṃ.
‘Silesūpamāṃ sikhiriva sabbabhakkhā, tikkhamāyā nadīriva sīghasotā;
Sevanti hetā piyamappiyañca, nāvā yathā orakūlaṃ parañca.
‘Na tā ekassa na dvinnaṃ, āpaṇova pasārito;
Yo tā mayhanti maññeyya, vātaṃ jālena bādhaye .
‘Yathā nadī ca pantho ca, pānāgāraṃ sabhā papā;
Evaṃ lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjati .
‘Ghatāsanasamā etā, kaṇhasappasirūpamā;
Gāvo bahitiṇasseva, omasanti varaṃ varaṃ.
‘Ghatāsanaṃ kuñjaraṃ kaṇhasappaṃ, muddhābhisittaṃ pamadā ca sabbā;
Ete naro niccayato bhajetha, tesaṃ have dubbidu sabbabhāvo .
‘Naccantavaṇṇā na bahūnaṃ kantā, na dakkhiṇā pamadā sevitabbā;
Na parassa bhariyā na dhanassa hetu, etitthiyo pañca na sevitabbā’’’.
Atha khalu, bho, ānando gijjharājā kuṇālassa sakuṇassa ādimajjhakathāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi –
‘‘Puṇṇampi cemaṃ pathaviṃ dhanena, dajjitthiyā puriso sammatāya;
Laddhā khaṇaṃ atimaññeyya tampi, tāsaṃ vasaṃ asatīnaṃ na gacche.
‘‘Uṭṭhāhakaṃ cepi alīnavuttiṃ, komārabhattāraṃ piyaṃ manāpaṃ;
Āvāsu kiccesu ca naṃ jahanti, tasmāhamitthīnaṃ na vissasāmi.
‘‘Na vissase icchati manti poso, na vissase rodati me sakāse;
Sevanti hetā piyamappiyañca, nāvā yathā orakūlaṃ parañca.
‘‘Na vissase sākhapurāṇasanthataṃ, na vissase mittapurāṇacoraṃ;
Na vissase rājānaṃ sakhā mamanti, na vissase itthi dasanna mātaraṃ.
‘‘Na vissase rāmakarāsu nārisu, accantasīlāsu asaññatāsu;
Accantapemānugatassa bhariyā, na vissase titthasamā hi nāriyo.
‘‘Haneyyuṃ chindeyyuṃ chedāpeyyumpi , kaṇṭhepi chetvā rudhiraṃ piveyyuṃ;
Mā dīnakāmāsu asaññatāsu, bhāvaṃ kare gaṅgatitthūpamāsu.
‘‘Musā tāsaṃ yathā saccaṃ, saccaṃ tāsaṃ yathā musā;
Gāvo bahitiṇasseva, omasanti varaṃ varaṃ.
‘‘Gatenetā palobhenti, pekkhitena mhitena ca;
Athopi dunnivatthena, mañjunā bhaṇitena ca.
‘‘Coriyo kathinā hetā, vāḷā ca lapasakkharā;
Na tā kiñci na jānanti, yaṃ manussesu vañcanaṃ.
‘‘Asā lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjati;
Sārattā ca pagabbhā ca, sikhī sabbaghaso yathā.
‘‘Natthitthīnaṃ piyo nāma, appiyopi na vijjati;
Sevanti hetā piyamappiyañca, nāvā yathā orakūlaṃ parañca.
‘‘Natthitthīnaṃ piyo nāma, appiyopi na vijjati;
Dhanattā paṭivallanti, latāva dumanissitā.
‘‘Hatthibandhaṃ assabandhaṃ, gopurisañca maṇḍalaṃ ;
Chavaḍāhakaṃ pupphachaḍḍakaṃ, sadhanamanupatanti nāriyo.
‘‘Kulaputtampi jahanti akiñcanaṃ, chavakasamasadisampi ;
Anugacchanti anupatanti, dhanahetu hi nāriyo’’ti .
Atha khalu, bho, nārado devabrāhmaṇo ānandassa gijjharājassa ādimajjhakathāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi –
‘‘Cattārome na pūrenti, te me suṇātha bhāsato;
Samuddo brāhmaṇo rājā, itthī cāpi dijampati.
‘‘Saritā sāgaraṃ yanti, yā kāci pathavissitā;
Tā samuddaṃ na pūrenti, ūnattā hi na pūrati.
‘‘Brāhmaṇo ca adhīyāna, vedamakkhānapañcamaṃ;
Bhiyyopi sutamiccheyya, ūnattā hi na pūrati.
‘‘Rājā ca pathaviṃ sabbaṃ, sasamuddaṃ sapabbataṃ;
Ajjhāvasaṃ vijinitvā, anantaratanocitaṃ;
Pāraṃ samuddaṃ pattheti, ūnattā hi na pūrati.
‘‘Ekamekāya itthiyā, aṭṭhaṭṭha patino siyā;
Sūrā ca balavanto ca, sabbakāmarasāharā;
Kareyya navame chandaṃ, ūnattā hi na pūrati.
‘‘Sabbitthiyo sikhiriva sabbabhakkhā, sabbitthiyo nadīriva sabbavāhī;
Sabbitthiyo kaṇṭakānaṃva sākhā, sabbitthiyo dhanahetu vajanti.
‘‘Vātañca jālena naro parāmase, osiñcaye sāgaramekapāṇinā;
Sakena hatthena kareyya ghosaṃ , yo sabbabhāvaṃ pamadāsu osaje.
‘‘Corīnaṃ bahubuddhīnaṃ, yāsu saccaṃ sudullabhaṃ;
Thīnaṃ bhāvo durājāno, macchassevodake gataṃ.
‘‘Analā mudusambhāsā, duppūrā tā nadīsamā;
Sīdanti naṃ viditvāna, ārakā parivajjaye.
‘‘Āvaṭṭanī mahāmāyā, brahmacariyavikopanā;
Sīdanti naṃ viditvāna, ārakā parivajjaye.
‘‘Yaṃ etā upasevanti, chandasā vā dhanena vā;
Jātavedova saṇṭhānaṃ, khippaṃ anudahanti na’’nti.
Atha khalu, bho, kuṇālo sakuṇo nāradassa devabrāhmaṇassa ādimajjhakathāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi –
‘‘Sallape nisitakhaggapāṇinā, paṇḍito api pisācadosinā;
Uggatejamuragampi āside, eko ekāya pamadāya nālape .
‘‘Lokacittamathanā hi nāriyo, naccagītabhaṇitamhitāvudhā;
Bādhayanti anupaṭṭhitassatiṃ , dīpe rakkhasigaṇova vāṇije.
‘‘Natthi tāsaṃ vinayo na saṃvaro, majjamaṃsaniratā asaññatā;
Tā gilanti purisassa pābhataṃ, sāgareva makaraṃ timiṅgalo .
‘‘Pañcakāmaguṇasātagocarā, uddhatā aniyatā asaññatā;
Osaranti pamadā pamādinaṃ, loṇatoyavatiyaṃva āpakā.
‘‘Yaṃ naraṃ upalapenti nāriyo, chandasā va ratiyā dhanena vā;
Jātavedasadisampi tādisaṃ, rāgadosavadhiyo dahanti naṃ.
‘‘Aḍḍhaṃ ñatvā purisaṃ mahaddhanaṃ, osaranti sadhanā sahattanā;
Rattacittamativeṭhayanti naṃ, sāla māluvalatāva kānane.
‘‘Tā upenti vividhena chandasā, citrabimbamukhiyo alaṅkatā;
Uhasanti pahasanti nāriyo, sambarova satamāyakovidā.
‘‘Jātarūpamaṇimuttabhūsitā, sakkatā patikulesu nāriyo;
Rakkhitā aticaranti sāmikaṃ, dānavaṃva hadayantarassitā .
‘‘Tejavāpi hi naro vicakkhaṇo, sakkato bahujanassa pūjito;
Nārinaṃ vasagato na bhāsati, rāhunā upahatova candimā.
‘‘Yaṃ kareyya kupito diso disaṃ, duṭṭhacitto vasamāgataṃ ariṃ ;
Tena bhiyyo byasanaṃ nigacchati, nārinaṃ vasagato apekkhavā.
‘‘Kesalūnanakhachinnatajjitā, pādapāṇikasadaṇḍatāḷitā;
Hīnamevupagatā hi nāriyo, tā ramanti kuṇapeva makkhikā.
‘‘Tā kulesu visikhantaresu vā, rājadhāninigamesu vā puna ;
Oḍḍitaṃ namucipāsavākaraṃ , cakkhumā parivajje sukhatthiko.
‘‘Ossajitva kusalaṃ tapoguṇaṃ, yo anariyacaritāni mācari;
Devatāhi nirayaṃ nimissati, chedagāmimaṇiyaṃva vāṇijo.
‘‘So idha garahito parattha ca, dummatī upahato sakammunā;
Gacchatī aniyato gaḷāgaḷaṃ, duṭṭhagadrabharathova uppathe.
‘‘So upeti nirayaṃ patāpanaṃ, sattisimbalivanañca āyasaṃ;
Āvasitvā tiracchānayoniyaṃ, petarājavisayaṃ na muñcati .
‘‘Dibyakhiḍḍaratiyoṃ ca nandane, cakkavatticaritañca mānuse;
Nāsayanti pamadā pamādinaṃ, duggatiñca paṭipādayanti naṃ.
‘‘Dibyakhiḍḍaratiyo na dullabhā, cakkavatticaritañca mānuse;
Soṇṇabyamhanilayā ca accharā, ye caranti pamadāhanatthikā.
‘‘Kāmadhātusamatikkamā gati, rūpadhātuyā bhāvo na dullabho;
Vītarāgavisayūpapattiyā, ye caranti pamadāhanatthikā.
‘‘Sabbadukkhasamatikkamaṃ sivaṃ, accantamacalitaṃ asaṅkhataṃ;
Nibbutehi sucihī na dullabhaṃ, ye caranti pamadāhanatthikā’’ti.
‘‘Kuṇālohaṃ tadā āsiṃ, udāyī phussakokilo;
Ānando gijjharājāsi, sāriputto ca nārado;
Parisā buddhaparisā, evaṃ dhāretha jātaka’’nti.
Kuṇālajātakaṃ catutthaṃ.
537. Mahāsutasomajātakaṃ (5)
‘‘Kasmā tuvaṃ rasaka edisāni, karosi kammāni sudāruṇāni;
Hanāsi itthī purise ca mūḷho, maṃsassa hetu adu dhanassa kāraṇā’’.
‘‘Naṃ attahetū na dhanassa kāraṇā, na puttadārassa sahāyañātinaṃ;
Bhattā ca me bhagavā bhūmipālo, so khādati maṃsaṃ bhadantedisaṃ’’.
‘‘Sace tuvaṃ bhatturatthe payutto, karosi kammāni sudāruṇāni;
Pātova antepuraṃ pāpuṇitvā, lapeyyāsi me rājino sammukhe taṃ’’.
‘‘Tathā karissāmi ahaṃ bhadante, yathā tuvaṃ bhāsasi kāḷahatthi;
Pātova antepuraṃ pāpuṇitvā, vakkhāmi te rājino sammukhe taṃ’’.
Tato ratyā vivasāne , sūriyuggamanaṃ pati;
Kāḷo rasakamādāya, rājānaṃ upasaṅkami;
Upasaṅkamma rājānaṃ, idaṃ vacanamabravi.
‘‘Saccaṃ kira mahārāja, rasako pesito tayā;
Hanati itthipurise, tuvaṃ maṃsāni khādasi’’.
‘‘Evameva tathā kāḷa, rasako pesito mayā;
Mama atthaṃ karontassa, kimetaṃ paribhāsasi’’.
‘‘Ānando sabbamacchānaṃ, khāditvā rasagiddhimā;
Parikkhīṇāya parisāya, attānaṃ khādiyā mato.
‘‘Evaṃ pamatto rasagārave ratto , bālo yadī āyati nāvabujjhati;
Vidhamma putte caji ñātake ca, parivattiya attānaññeva khādati.
‘‘Idaṃ te sutvāna vigetu chando, mā bhakkhayī rāja manussamaṃsaṃ;
Mā tvaṃ imaṃ kevalaṃ vārijova, dvipadādhipa suññamakāsi raṭṭhaṃ’’.
‘‘Sujāto nāma nāmena, oraso tassa atrajo ;
Jambupesimaladdhāna, mato so tassa saṅkhaye.
‘‘Evameva ahaṃ kāḷa, bhutvā bhakkhaṃ rasuttamaṃ;
Aladdhā mānusaṃ maṃsaṃ, maññe hissāmi jīvitaṃ’’.
‘‘Māṇava abhirūposi, kule jātosi sotthiye;
Na tvaṃ arahasi tāta, abhakkhaṃ bhakkhayetave’’.
‘‘Rasānaṃ aññataraṃ etaṃ, kasmā maṃ tvaṃ nivāraye;
Sohaṃ tattha gamissāmi, yattha lacchāmi edisaṃ.
‘‘Sovāhaṃ nippatissāmi, na te vacchāmi santike;
Yassa me dassanena tvaṃ, nābhinandasi brāhmaṇa’’.
‘‘Addhā aññepi dāyāde, putte lacchāma māṇava;
Tvañca jamma vinassassu, yattha pattaṃ na taṃ suṇe’’.
‘‘Evameva tuvaṃ rāja, dvipadinda suṇohi me;
Pabbājessanti taṃ raṭṭhā, soṇḍaṃ māṇavakaṃ yathā’’.
‘‘Sujāto nāma nāmena, bhāvitattāna sāvako;
Accharaṃ kāmayantova, na so bhuñji na so pivi.
‘‘Kusaggenudakamādāya , samudde udakaṃ mine;
Evaṃ mānusakā kāmā, dibbakāmāna santike.
‘‘Evameva ahaṃ kāḷa, bhutvā bhakkhaṃ rasuttamaṃ;
Aladdhā mānusaṃ maṃsaṃ, maññe hissāmi jīvitaṃ’’.
‘‘Yathāpi te dhataraṭṭhā, haṃsā vehāyasaṅgamā;
Abhuttaparibhogena , sabbe abbhatthataṃ gatā.
‘‘Evameva tuvaṃ rāja, dvipadinda suṇohi me;
Abhakkhaṃ rāja bhakkhesi, tasmā pabbājayanti taṃ’’.
‘‘Tiṭṭhāhīti mayā vutto, so tvaṃ gacchasi pammukho ;
Aṭṭhito tvaṃ ṭhitomhīti, lapasi brahmacārini;
Idaṃ te samaṇāyuttaṃ, asiñca me maññasi kaṅkapattaṃ’’ .
‘‘Ṭhitohamasmī sadhammesu rāja, na nāmagottaṃ parivattayāmi;
Corañca loke aṭhitaṃ vadanti, āpāyikaṃ nerayikaṃ ito cutaṃ.
‘‘Sace tvaṃ saddahasi rāja, sutaṃ gaṇhāhi khattiya ;
Tena yaññaṃ yajitvāna, evaṃ saggaṃ gamissasi’’.
‘‘Kismiṃ nu raṭṭhe tava jātibhūmi , atha kena atthena idhānupatto;
Akkhāhi me brāhmaṇa etamatthaṃ, kimicchasī demi tayajja patthitaṃ’’.
‘‘Gāthā catasso dharaṇīmahissara, sugambhiratthā varasāgarūpamā;
Taveva atthāya idhāgatosmi, suṇohi gāthā paramatthasaṃhitā’’.
‘‘Na ve rudanti matimanto sapaññā, bahussutā ye bahuṭṭhānacintino;
Dīpañhi etaṃ paramaṃ narānaṃ, yaṃ paṇḍitā sokanudā bhavanti.
‘‘Attānaṃ ñātī udāhu puttadāraṃ, dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ;
Kimeva tvaṃ sutasomānutappe, korabyaseṭṭha vacanaṃ suṇoma tetaṃ’.
‘‘Nevāhamattānamanutthunāmi, na puttadāraṃ na dhanaṃ na raṭṭhaṃ;
Satañca dhammo carito purāṇo, taṃ saṅkaraṃ brāhmaṇassānutappe.
‘‘Kato mayā saṅkaro brāhmaṇena, raṭṭhe sake issariye ṭhitena;
Taṃ saṅkaraṃ brāhmaṇasappadāya, saccānurakkhī punarāvajissaṃ’’.
‘‘Nevāhametaṃ abhisaddahāmi, sukhī naro maccumukhā pamutto;
Amittahatthaṃ punarāvajeyya, korabyaseṭṭha na hi maṃ upesi.
‘‘Mutto tuvaṃ porisādassa hatthā, gantvā sakaṃ mandiraṃ kāmakāmī;
Madhuraṃ piyaṃ jīvitaṃ laddha rāja, kuto tuvaṃ ehisi me sakāsaṃ’’.
‘‘Mataṃ vareyya parisuddhasīlo, na jīvitaṃ garahito pāpadhammo;
Na hi taṃ naraṃ tāyati duggatīhi, yassāpi hetu alikaṃ bhaṇeyya.
‘‘Sacepi vāto girimāvaheyya, cando ca sūriyo ca chamā pateyyuṃ;
Sabbā ca najjo paṭisotaṃ vajeyyuṃ, na tvevahaṃ rāja musā bhaṇeyyaṃ.
‘‘Nabhaṃ phaleyya udadhīpi susse, saṃvaṭṭaye bhūtadharā vasundharā;
Siluccayo meru samūlamuppate, na tvevahaṃ rāja musā bhaṇeyyaṃ’’ .
‘‘Asiñca sattiñca parāmasāmi, sapathampi te samma ahaṃ karomi;
Tayā pamutto anaṇo bhavitvā, saccānurakkhī punarāvajissaṃ’’.
‘‘Yo te kato saṅkaro brāhmaṇena, raṭṭhe sake issariye ṭhitena;
Taṃ saṅkaraṃ brāhmaṇasappadāya, saccānurakkhī punarāvajassu’’.
‘‘Yo me kato saṅkaro brāhmaṇena, raṭṭhe sake issariye ṭhitena;
Taṃ saṅkaraṃ brāhmaṇasappadāya, saccānurakkhī punarāvajissaṃ’’.
‘‘Mutto ca so porisādassa hatthā, gantvāna taṃ brāhmaṇaṃ etadavoca;
Suṇoma gāthāyo satārahāyo, yā me sutā assu hitāya brahme’’.
‘‘Sakideva sutasoma, sabbhi hoti samāgamo;
Sā naṃ saṅgati pāleti, nāsabbhi bahusaṅgamo.
‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ;
Sataṃ saddhammamaññāya, seyyo hoti na pāpiyo.
‘‘Jīranti ve rājarathā sucittā, atho sarīrampi jaraṃ upeti;
Satañca dhammo na jaraṃ upeti, santo have sabbhi pavedayanti.
‘‘Nabhañcaṃ dūre pathavī ca dūre, pāraṃ samuddassa tadāhu dūre;
Tato have dūrataraṃ vadanti, satañca dhammo asatañca rāja’’.
‘‘Sahassiyā imā gāthā, nahimā gāthā satārahā;
Cattāri tvaṃ sahassāni, khippaṃ gaṇhāhi brāhmaṇa’’.
‘‘Āsītiyā nāvutiyā ca gāthā, satārahā cāpi bhaveyya gāthā;
Paccattameva sutasoma jānahi, sahassiyā nāma kā atthi gāthā’’.
‘‘Icchāmi vohaṃ sutavuddhimattano, santoti maṃ sappurisā bhajeyyuṃ;
Ahaṃ savantīhi mahodadhīva, na hi tāta tappāmi subhāsitena.
‘‘Aggi yathā tiṇakaṭṭhaṃ dahanto, na tappatī sāgarova nadīhi;
Evampi te paṇḍitā rājaseṭṭha, sutvā na tappanti subhāsitena.
‘‘Sakassa dāsassa yadā suṇomi, gāthaṃ ahaṃ atthavatiṃ janinda;
Tameva sakkacca nisāmayāmi, na hi tāta dhammesu mamatthi titti’’.
‘‘Idaṃ te raṭṭhaṃ sadhanaṃ sayoggaṃ, sakāyuraṃ sabbakāmūpapannaṃ;
Kiṃ kāmahetu paribhāsasimaṃ , gacchāmahaṃ porisādassa ñatte’’ .
‘‘Attānurakkhāya bhavanti hete, hatthārohā rathikā pattikā ca;
Assāruhā ye ca dhanuggahāse, senaṃ payuñjāma hanāma sattuṃ’’.
‘‘Sudukkaraṃ porisādo akāsi, jīvaṃ gahetvāna avassajī maṃ;
Taṃ tādisaṃ pubbakiccaṃ saranto, dubbhe ahaṃ tassa kathaṃ janinda’’.
‘‘Vanditvā so pitaraṃ mātarañca, anusāsetvā negamañca balañca;
Saccavādī saccānurakkhamāno, agamāsi so yattha porisādo’’.
‘‘Kato mayā saṅkaro brāhmaṇena, raṭṭhe sake issariye ṭhitena;
Taṃ saṅkaraṃ brāhmaṇasappadāya, saccānurakkhī punarāgatosmi;
Yajassu yaññaṃ khāda maṃ porisāda’’.
‘‘Na hāyate khāditaṃ mayhaṃ pacchā, citakā ayaṃ tāva sadhūmikāva ;
Niddhūmake pacitaṃ sādhupakkaṃ, suṇoma gāthāyo satārahāyo’’.
‘‘Adhammiko tvaṃ porisādakāsi , raṭṭhā ca bhaṭṭho udarassa hetu;
Dhammañcimā abhivadanti gāthā, dhammo ca adhammo ca kuhiṃ sameti.
‘‘Adhammikassa luddassa, niccaṃ lohitapāṇino;
Natthi saccaṃ kuto dhammo, kiṃ sutena karissasi’’.
‘‘Yo maṃsahetu migavaṃ careyya, yo vā hane purisamattahetu;
Ubhopi te pecca samā bhavanti, kasmā no adhammikaṃ brūsi maṃ tvaṃ’’.
‘‘Pañca pañcanakhā bhakkhā, khattiyena pajānatā;
Abhakkhaṃ rāja bhakkhesi, tasmā adhammiko tuvaṃ’’.
‘‘Mutto tuvaṃ porisādassa hatthā, gantvā sakaṃ mandiraṃ kāmakāmī;
Amittahatthaṃ punarāgatosi, na khattadhamme kusalosi rāja’’.
‘‘Ye khattadhamme kusalā bhavanti, pāyena te nerayikā bhavanti;
Tasmā ahaṃ khattadhammaṃ pahāya, saccānurakkhī punarāgatosmi;
Yajassu yaññaṃ khāda maṃ porisāda’’.
‘‘Pāsādavāsā pathavīgavassā, kāmitthiyo kāsikacandanañca;
Sabbaṃ tahiṃ labhasi sāmitāya, saccena kiṃ passasi ānisaṃsaṃ’’.
‘‘Ye kecime atthi rasā pathabyā, saccaṃ tesaṃ sādhutaraṃ rasānaṃ;
Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā ca, taranti jātimaraṇassa pāraṃ’’.
‘‘Mutto tuvaṃ porisādassa hatthā, gantvā sakaṃ mandiraṃ kāmakāmī;
Amittahatthaṃ punarāgatosi, na hi nūna te maraṇabhayaṃ janinda;
Alīnacitto asi saccavādī’’.
‘‘Katā me kalyāṇā anekarūpā, yaññā yiṭṭhā ye vipulā pasatthā;
Visodhito paralokassa maggo, dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye.
‘‘Katā me kalyāṇā anekarūpā, yaññā yiṭṭhā ye vipulā pasatthā;
Anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ, yajassu yaññaṃ ada maṃ porisāda.
‘‘Pitā ca mātā ca upaṭṭhitā me, dhammena me issariyaṃ pasatthaṃ;
Visodhito paralokassa maggo, dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye.
‘‘Pitā ca mātā ca upaṭṭhitā me, dhammena me issariyaṃ pasatthaṃ;
Anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ, yajassu yaññaṃ ada maṃ porisāda.
‘‘Ñātīsu mittesu katā me kārā , dhammena me issariyaṃ pasatthaṃ;
Visodhito paralokassa maggo, dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye.
‘‘Ñātīsuṃ mittesu katā me kārā, dhammena me issariyaṃ pasatthaṃ;
Anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ, yajassu yaññaṃ ada maṃ porisāda.
‘‘Dinnaṃ me dānaṃ bahudhā bahūnaṃ, santappitā samaṇabrāhmaṇā ca;
Visodhito paralokassa maggo, dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye.
‘‘Dinnaṃ me dānaṃ bahudhā bahūnaṃ, santappitā samaṇabrāhmaṇā ca;
Anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ, yajassu yaññaṃ ada maṃ porisāda’’.
‘‘Visaṃ pajānaṃ puriso adeyya, āsīvisaṃ jalitamuggatejaṃ;
Muddhāpi tassa viphaleyya sattadhā, yo tādisaṃ saccavādiṃ adeyya’’.
‘‘Sutvā dhammaṃ vijānanti, narā kalyāṇapāpakaṃ;
Api gāthā suṇitvāna, dhamme me ramate mano’’.
‘‘Sakideva mahārāja , sabbhi hoti samāgamo;
Sā naṃ saṅgati pāleti, nāsabbhi bahusaṅgamo.
‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ;
Sataṃ saddhammamaññāya, seyyo hoti na pāpiyo.
‘‘Jīranti ve rājarathā sucittā, atho sarīrampi jaraṃ upeti;
Satañca dhammo na jaraṃ upeti, santo have sabbhi pavedayanti.
‘‘Nabhañcaṃ dūre pathavī ca dūre, pāraṃ samuddassa tadāhu dūre;
Tato have dūrataraṃ vadanti, satañca dhammo asatañca rāja’’.
‘‘Gāthā imā atthavatī subyañjanā, subhāsitā tuyha janinda sutvā;
Ānandi vitto sumano patīto, cattāri te samma vare dadāmi’’.
‘‘Yo nattano maraṇaṃ bujjhasi tuvaṃ , hitāhitaṃ vinipātañca saggaṃ;
Giddho rase duccarite niviṭṭho, kiṃ tvaṃ varaṃ dassasi pāpadhamma.
‘‘Ahañca taṃ dehi varanti vajjaṃ, tvañcāpi datvāna avākareyya;
Sandiṭṭhikaṃ kalahamimaṃ vivādaṃ, ko paṇḍito jānamupabbajeyya’’.
‘‘Na taṃ varaṃ arahati jantu dātuṃ, yaṃ vāpi datvāna avākareyya;
Varassu samma avikampamāno, pāṇaṃ cajitvānapi dassameva’’.
‘‘Ariyassa ariyena sameti sakhyaṃ , paññassa paññāṇavatā sameti;
Passeyya taṃ vassasataṃ arogaṃ , etaṃ varānaṃ paṭhamaṃ varāmi’’.
‘‘Ariyassa ariyena sameti sakhyaṃ, paññassa paññāṇavatā sameti;
Passāsi maṃ vassasataṃ arogaṃ, etaṃ varānaṃ paṭhamaṃ dadāmi’’.
‘‘Ye khattiyāse idha bhūmipālā, muddhābhisittā katanāmadheyyā;
Na tādise bhūmipatī adesi, etaṃ varānaṃ dutiyaṃ varāmi’’.
‘‘Ye khattiyāse idha bhūmipālā, muddhābhisittā katanāmadheyyā;
Na tādise bhūmipatī ademi, etaṃ varānaṃ dutiyaṃ dadāmi’’.
‘‘Parosataṃ khattiyā te gahitā, talāvutā assumukhā rudantā;
Sake te raṭṭhe paṭipādayāhi, etaṃ varānaṃ tatiyaṃ varāmi’’.
‘‘Parosataṃ khattiyā me gahitā, talāvutā assumukhā rudantā;
Sake te raṭṭhe paṭipādayāmi , etaṃ varānaṃ tatiyaṃ dadāmi’’.
‘‘Chiddaṃ te raṭṭhaṃ byathitā bhayā hi, puthū narā leṇamanuppaviṭṭhā;
Manussamaṃsaṃ viramehi rāja, etaṃ varānaṃ catutthaṃ varāmi’’.
‘‘Addhā hi so bhakkho mama manāpo, etassa hetumhi vanaṃ paviṭṭho;
Sohaṃ kathaṃ etto upārameyyaṃ, aññaṃ varānaṃ catutthaṃ varassu’’.
‘‘Naṃ ve piyaṃ meti janinda tādiso, attaṃ niraṃkacca piyāni sevati;
Attāva seyyo paramā ca seyyo, labbhā piyā ocitatthena pacchā’’.
‘‘Piyaṃ me mānusaṃ maṃsaṃ, sutasoma vijānahi;
Namhi sakkā nivāretuṃ, aññaṃ varaṃ samma varassu’’.
‘‘Yo ve piyaṃ meti piyānurakkhī , attaṃ niraṃkacca piyāni sevati;
Soṇḍova pitvā visamissapānaṃ , teneva so hoti dukkhī parattha.
‘‘Yo cīdha saṅkhāya piyāni hitvā, kicchenapi sevati ariyadhamme ;
Dukkhitova pitvāna yathosadhāni, teneva so hoti sukhī parattha’’.
‘‘Ohāyahaṃ pitaraṃ mātarañca, manāpiye kāmaguṇe ca pañca;
Etassa hetumhi vanaṃ paviṭṭho, taṃ te varaṃ kinti mahaṃ dadāmi’’.
‘‘Na paṇḍitā diguṇamāhu vākyaṃ, saccappaṭiññāva bhavanti santo;
Varassu samma iti maṃ avoca, iccabravī tvaṃ na hi te sameti’’.
‘‘Apuññalābhaṃ ayasaṃ akittiṃ, pāpaṃ bahuṃ duccaritaṃ kilesaṃ;
Manussamaṃsassa kate upāgā, taṃ te varaṃ kinti mahaṃ dadeyyaṃ.
‘‘Naṃ taṃ varaṃ arahati jantu dātuṃ, yaṃ vāpi datvāna avākareyya;
Varassu samma avikampamāno, pāṇaṃ cajitvānapi dassameva’’.
‘‘Pāṇaṃ cajanti santo nāpi dhammaṃ, saccappaṭiññāva bhavanti santo;
Datvā varaṃ khippamavākarohi, etena sampajja surājaseṭṭha.
‘‘Caje dhanaṃ aṅgavarassa hetu , aṅgaṃ caje jīvitaṃ rakkhamāno;
Aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ, caje naro dhammamanussaranto’’.
‘‘Yasmā hi dhammaṃ puriso vijaññā, ye cassa kaṅkhaṃ vinayanti santo;
Taṃ hissa dīpañca parāyaṇañca, na tena mittiṃ jirayetha pañño.
‘‘Addhā hi so bhakkho mama manāpo, etassa hetumhi vanaṃ paviṭṭho;
Sace ca maṃ yācasi etamatthaṃ, etampi te samma varaṃ dadāmi.
‘‘Satthā ca me hosi sakhā ca mesi, vacanampi te samma ahaṃ akāsiṃ;
Tuvampi me samma karohi vākyaṃ, ubhopi gantvāna pamocayāma’’.
‘‘Satthā ca te homi sakhā ca tyamhi, vacanampi me samma tuvaṃ akāsi;
Ahampi te samma karomi vākyaṃ, ubhopi gantvāna pamocayāma’’.
‘‘Kammāsapādenaṃ viheṭhitattha , talāvutā assumukhā rudantā;
Na jātu dubbhetha imassa rañño, saccappaṭiññaṃ me paṭissuṇātha’’.
‘‘Kammāsapādena viheṭhitamhā, talāvutā assumukhā rudantā;
Na jātu dubbhema imassa rañño, saccappaṭiññaṃ te paṭissuṇāma’’.
‘‘Yathā pitā vā atha vāpi mātā, anukampakā atthakāmā pajānaṃ;
Evameva vo hotu ayañca rājā, tumhe ca vo hotha yatheva puttā’’.
‘‘Yathā pitā vā atha vāpi mātā, anukampakā atthakāmā pajānaṃ;
Evameva no hotu ayañca rājā, mayampi hessāma yatheva puttā’’.
‘‘Catuppadaṃ sakuṇañcāpi maṃsaṃ, sūdehi randhaṃ sukataṃ suniṭṭhitaṃ;
Sudhaṃva indo paribhuñjiyāna, hitvā katheko ramasī araññe.
‘‘Tā khattiyā vallivilākamajjhā, alaṅkatā samparivārayitvā;
Indaṃva devesu pamodayiṃsu, hitvā katheko ramasī araññe.
‘‘Tambūpadhāne bahugoṇakamhi, subhamhi sabbassayanamhi saṅge ;
Seyyassa majjhamhi sukhaṃ sayitvā, hitvā katheko ramasī araññe.
‘‘Pāṇissaraṃ kumbhathūṇaṃ nisīthe, athopi ve nippurisampi tūriyaṃ;
Bahuṃ sugītañca suvāditañca, hitvā katheko ramasī araññe.
‘‘Uyyānasampannaṃ pahūtamālyaṃ, migājinūpetapuraṃ surammaṃ;
Hayehi nāgehi rathehupetaṃ, hitvā katheko ramasī araññe’’.
‘‘Kāḷapakkhe yathā cando, hāyateva suve suve;
Kāḷapakkhūpamo rāja, asataṃ hoti samāgamo.
‘‘Yathāhaṃ rasakamāgamma, sūdaṃ kāpurisādhamaṃ ;
Akāsiṃ pāpakaṃ kammaṃ, yena gacchāmi duggatiṃ.
‘‘Sukkapakkhe yathā cando, vaḍḍhateva suve suve;
Sukkapakkhūpamo rāja, sataṃ hoti samāgamo.
‘‘Yathāhaṃ tuvamāgamma, sutasoma vijānahi;
Kāhāmi kusalaṃ kammaṃ, yena gacchāmi suggatiṃ.
‘‘Thale yathā vāri janinda vuṭṭhaṃ , anaddhaneyyaṃ na ciraṭṭhitīkaṃ;
Evampi hoti asataṃ samāgamo, anaddhaneyyo udakaṃ thaleva.
‘‘Sare yathā vāri janinda vuṭṭhaṃ, ciraṭṭhitīkaṃ naravīraseṭṭha ;
Evampi ve hoti sataṃ samāgamo, ciraṭṭhitīko udakaṃ sareva.
‘‘Abyāyiko hoti sataṃ samāgamo, yāvampi tiṭṭheyya tatheva hoti;
Khippañhi veti asataṃ samāgamo, tasmā sataṃ dhammo asabbhi ārakā’’.
‘‘Na so rājā yo ajeyyaṃ jināti, na so sakhā yo sakhāraṃ jināti;
Na sā bhariyā yā patino na vibheti, na te puttā ye na bharanti jiṇṇaṃ.
‘‘Na sā sabhā yattha na santi santo, na te santo ye na bhaṇanti dhammaṃ;
Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ, dhammaṃ bhaṇantāva bhavanti santo.
‘‘Nābhāsamānaṃ jānanti, missaṃ bālehi paṇḍitaṃ;
Bhāsamānañca jānanti, desentaṃ amataṃ padaṃ.
‘‘Bhāsaye jotaye dhammaṃ, paggaṇhe isinaṃ dhajaṃ;
Subhāsitaddhajā isayo, dhammo hi isinaṃ dhajo’’ti.
Mahāsutasomajātakaṃ pañcamaṃ.